Kur’an’da ölüm yalnızca biyolojik bir son değildir. “Mevt” kavramı, kimi zaman bedenin sona erişini, kimi zaman da hakikate kapanmış bir bilinci ifade eder. Nitekim En‘âm, 122’de “ölü iken diriltilen” insandan söz edilir; burada ölüm, fiziksel değil, bilinçsel bir hâlidir. Bu nedenle Kur’an’ın ölüm anlayışı çok katmanlıdır.
Kur’an’da ölüm (mevt) ve diriliş (ba‘s) kavramları yalnızca biyolojik sonu ifade etmez. Birçok ayette ölüm, kalbin katılığı, hakikate kapalılık ve bilinç kaybı ile ilişkilendirilir (bkz. Bakara 2/28; En‘âm 6/122). Bu nedenle ölüm kavramı, fiziksel olduğu kadar varoluşsal bir içerik taşır.
Çoğumuz şeytanı insanın dışında, görünmez bir varlık olarak düşünürüz. Sanki o, dışarıdan bize fısıldayan, bizi zorla kötülüğe yönlendiren bir güçmüş gibi… Oysa Kur’an’a dikkatle baktığında bambaşka bir tablo görürsün. Şeytan, aslında insanın içinde var olan o sapmaya meyilli tarafı, yani nefsi, kibrini, bencilliğini ve arzularını temsil eder. Dışarıda değil, insanın kalbinde ve zihnindedir şeytanın yeri.
Bu bölümde kibir ve tevazu üzerinden kalbin nasıl şekillendiğini konuştuk. Ancak kibir, çoğu zaman tek başına gelmez. Onunla birlikte gelen başka bir hastalık daha vardır: gösteriş. Tevazu ile kibir arasındaki çizgi bazen fark edilmeyecek kadar incedir. İşte bu yüzden, kalbin niyetini konuşmadan bu mesele tamamlanmış sayılmaz.
Gel bu bölümü bir “ders” gibi değil, uzun bir sohbet gibi düşünelim. Hani akşam çayı demlenmiş, zamanın biraz yavaşladığı, kimsenin acele etmediği anlar vardır ya… İşte öyle bir zamanda, Kur’an üzerine konuşuyoruz. Ne slogan atıyoruz ne de birini ikna etme telaşındayız. Sadece anlamaya çalışıyoruz. Çünkü Kur’an dediğimiz şey, zaten aceleye gelmez. O, düşünülerek okunmak ister; sindirilerek, tartışılarak, bazen itiraz edilerek, bazen susarak…
Bu bölümde Kur’an’ın anlattığı mecazi ölüm, yani kalbin ölümü ele alınır. Ölüm yalnızca bedenin sona ermesi değildir; insan hayatta olduğu hâlde hakikate, iyiliğe ve ilahi uyarılara kapalıysa manevi olarak ölü sayılır. Kur’an, kalbin katılaşmasını bu durumun en belirgin işareti olarak gösterir. Katılaşmış kalp görür ama anlamaz, duyar ama etkilenmez; iyiliği fark etmez, uyarıyı önemsemez.