Mezhepler, belirli imamların görüşleri etrafında şekillenmiş ve zamanla farklı ekoller hâline gelmiştir. Ancak bu oluşumun arka planını anlamak için biraz tarih ve Kur’an perspektifine bakmamız gerekir.
Hanefi Mezhebi, İmam-ı Azam (D. 699 – Ö. 767) ile başlamıştır. Nebi Muhammed’in vefatından yaklaşık 135 yıl sonra vefat eden İmam-ı Azam, akıl ve Kur’an’ı ön planda tutan bir anlayışa sahipti. Maliki Mezhebi ise İmam Malik (D. 712 – Ö. 795) etrafında şekillenmiş, Nebi Muhammed’in vefatından 163 yıl sonra ölmüştür. İmam Malik’in öğrencisi İmam Şafi (D. 767 – Ö. 820), Maliki görüşlerini geliştirerek kendi ekolünü oluşturmuş ve bu zincirin devamı olarak Ahmet bin Hambel de (D. 781 – Ö. 855) Şafi’nin öğrencisi olarak Hadis odaklı bir ekol geliştirmiştir.
Bu mezheplerin ilişkisine baktığımızda, aslında birbirinin devamı olduğunu görüyoruz. İdeolojik Hadisçilik adı altında bir ekol oluşturmuşlar ve Kur’an’ın yanında hadisleri de savunmuşlardır. Ebu Davut döneminde (Hicri 3. yüzyıl başı) bu ekol hakimiyetini sağlamış ve günümüze kadar güçlenerek gelmiştir.
Hanefilik ise Kur’an ve aklı ön planda tutan İmam-ı Azam’ın ekolüdür. Ancak dönemin ideolojik hadisçilerinin baskısı nedeniyle, İmam-ı Azam çeşitli suçlamalarla sapkın ilan edilmiş ve Abbasi halifesi Ebu Cafer el-Mansur tarafından zindanda zehirlenerek öldürülmüştür. Hanefilik, Mutezile ekolüne yakın bir anlayışla hareket ediyordu; Mutezile, Kur’an ve akıl rehberliğinde yaklaşık 30 yıl boyunca önemli bir ilim ve bilim atılımı gerçekleştirmiştir. Ancak hadisçi ekol, Mutezile’yi tarihten silmiştir.
İmam-ı Azam öldürüldükten sonra, onun öğrencileri (özellikle İmam Yusuf) Hanefiliği haşeviyye/hadisçilik ekolüne uyarlamış ve süreç sonunda toptan Ehli Sünnet adı altında bir bütünlük kazanmıştır.
Burada şunu vurgulamak lazım: Mezheplerin tamamı din değil, kültürel yorumdur. O dönemde insanlar ceplerinde yüzlerce Kur’an ile dolaşmıyordu; belki üç beş el yazması Kur’an vardı, belki hiç yoktu. Kur’an-ı Kerim’in ilk matbaa baskısı ancak 1850 yılında Hindistan’ın Lucknow şehrinde yapılmıştır. Nebi Muhammed’in ölümünden yaklaşık 12 asır sonra… Osmanlı İmparatorluğu, Kur’an basımına matbaa sayesinde 1,5 asır önce başlamasına rağmen, ilk basımı 1874’te Ahmed Cevdet Paşa kontrolünde gerçekleştirebilmiştir.
Bu tarihsel gerçekler, mezheplerin kasıtlı değil, dönemin bilgi seviyesine göre şekillendiğini gösterir. Bugün bilgi kaynakları elimizin altında ve Kur’an her zaman erişilebilir. Önemli olan, Yüce Allah’ın kitabına sahip çıkmak ve hayatımıza taşımaktır. Hurafeler ve atalarımızdan kalma din anlayışı bizi Kur’an’dan uzaklaştırır; aksi takdirde farkında olmadan Buhari, Müslim, Ebu Davut, İbni Mace gibi kişiler resülümüz hâline gelir ve biz kendimizi şirkin içinde bulabiliriz.
Kur’an’a sahip çıkalım, hayatımızı onun rehberliğinde şekillendirelim. Mezheplerin tarihsel ve kültürel bağlamını bilmek, dinin özünü anlamamıza yardımcı olur.
Ayrıca unutulmamalıdır ki mezheplerin ortaya çıkışı, sadece ilmî tartışmaların değil, aynı zamanda siyasi çekişmelerin de etkisi altında şekillenmiştir. Emevî ve Abbasi dönemlerinde siyasal otorite, toplum üzerindeki dini kontrolü sağlamanın yolunu belirli ekolleri desteklemek veya diğerlerini baskı altına almakta bulmuştur. Bu nedenle bir mezhebin güç kazanması çoğu zaman onun ilmî üstünlüğünü değil, dönemin siyasi atmosferiyle uyumunu göstermektedir. Tarihte “sapkın” ilan edilen birçok âlimin, aslında yalnızca dönemin hâkim anlayışına aykırı düşen fikirler taşıdığı için dışlandığını görmekteyiz.
Bugün ise mezhep farklılıkları bir ihtilaf sebebi değil, İslam düşünce tarihinin zenginliğini yansıtan kültürel bir birikim olarak değerlendirilebilir. Modern dönemde Müslümanlar için asıl mesele, mezhepler arası tartışmaları sürdürmek değil; Kur’an’ın evrensel ilkelerini, adaleti, merhameti ve hikmeti hayatın merkezine almaktır. Farklı ekollerin sunduğu yorumlardan faydalanmak mümkündür; ancak hiçbir yorum ilahî hakikatin kendisi değildir. Bu bilinç yerleştiğinde, hem birlik hem de sahih bir din anlayışı kendiliğinden güçlenecektir.
Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.
Selam ve esenlik seninle olsun.
aydinorhon.com