Akıl ve Düşünmek: İslam’da Zihinsel Faaliyetlerin Önemi

Kardeşim, Kur’an’ın akla verdiği değeri fark ettikçe insan ister istemez kendi hayatına dönüp bakıyor: “Ben gerçekten düşünüyor muyum, yoksa sadece alışılmış kalıpların içinde mi yaşıyorum?” Çünkü Kur’an, insanı sorgulamaya, anlamaya ve gerçeği bizzat kendi aklıyla kavramaya çağıran bir kitap. Bu çağrı öyle bir-iki ayette geçen bir tavsiye değil; neredeyse kitabın her yerinde karşımıza çıkan güçlü bir hatırlatma.

Araf 169’da sorulan “Hiç düşünmüyor musunuz?” sorusu, aslında bir azarlama değil; insanı silkelenmeye davet eden yumuşak ama etkili bir uyarı. Günlük telaşların arasında farkında olmadan sürüklendiğimiz alışkanlıkların içine gömülmüşken, Kur’an bizi o uyuşukluktan çekip çıkarıyor. Düşünmenin, inançla kurulan samimi bağın merkezindeki en temel eylem olduğunu hissettiriyor.

En’am 32’deki “Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” ifadesi de aynı doğrultuda… Adeta bir dostun omzuna hafifçe dokunup, “Kardeşim, şu yaptıklarına bir uzaktan bak” deyişi gibi. Çünkü akıl, Kur’an’ın tarif ettiği yaşamın pusulasıdır. İşlerin gidişatını anlamak, hataları fark etmek ve doğruya yönelmek için aklın aktif olması şart. Kur’an’ın bu soruları, insanın kendi kendine dönüp düşünmesi için açılan bir kapı aslında.

Yunus 16’da yine “Hiç düşünmüyor musunuz?” sorusuyla karşılaşınca anlıyorsun ki, mesele sadece düşünmek değil; bu düşünmeyi hayatın merkezine yerleştirmek. Düşünmek, bilginin zihne girmesi değil, zihinde olgunlaşmasıdır. Bir bilgi ancak anlam bulduğunda davranışa dönüşür. Kur’an’ın çağrısı da tam bu dönüşümü başlatmaya yöneliktir.

Hüd 51’deki “Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?” hitabı ise imanın akılla birlikte yürüdüğünü hatırlatıyor. Kur’an’ın sunduğu iman, sorgulamayı kapatan bir teslimiyet değil; tam tersine sorgulamayla derinleşen bir yakınlık hali. İnanç akılla ilerler, akıl da doğru bilgiyle güçlenir. Bu ikisi birbirinden ayrıldığında ya kör bağlılık doğuyor ya da temelsiz şüphecilik. Kur’an her ikisinden de uzak durmamızı istiyor.

Günümüzde insanlar çoğu zaman bilgi yoğunluğu içinde kayboluyor ama gerçek anlamda düşünmeye vakit ayıramıyor. Telefon bildirimlerinin, gündelik rutinin ve koşturmacanın arasında akıl geri planda kalıyor. Oysa Kur’an’ın mesajı, bugün belki de geçmişte hiç olmadığı kadar değerli: Düşün, sorgula, fark et ve bilinçle yaşa. Çünkü düşünmeyen insan, seçimlerinin sonuçlarını göremez; göremediğinde de hayatını başkalarının yönlendirdiğini fark edemez.

Kur’an’ın akıl vurgusu aynı zamanda özgürlüğe de kapı açıyor. Akleden kişi, başkasının dayattığı düşüncelerden kurtuluyor. Kul olarak yalnızca Allah’a teslim olmanın huzurunu yaşıyor. Bu özgürlük, insanın hem dünyasını hem ahiretini aydınlatan bir nur gibi. Düşüncenin olmadığı yerde ise bağımlılık, taklit ve sis bulutu hakim oluyor. Kur’an’ın tekrar tekrar “akletmez misiniz?” demesi, bu sisin dağılması için yapılan bir duaya benziyor.

Kardeşim, bütün bu ayetler bize şunu söylüyor: İnsan aklıyla yücelir, aklıyla arınır, aklıyla doğruyu bulur. Akıl çalıştıkça kalp de berraklaşır. Böyle bir zihinle yaşanan iman, gösterişe değil; içtenliğe dayanır. Hayatın anlamı da böyle netleşir zaten. Kur’an’ın bu güçlü çağrısını hayatının merkezine aldığında, hem bugünü hem yarını daha sağlam bir zemine oturmuş olur.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.
Selam ve esenlik seninle olsun.
aydinorhon.com