İSRAF: KUR’AN’DA İSRAFIN GENİŞ UFKU

İsraf denildiğinde çoğu insanın aklına yalnızca sofralarda artan yemekler gelir. Oysa Kur’an’ın ortaya koyduğu israf anlayışı bundan çok daha geniştir. Kur’an’da israf; ölçüyü aşmak, gereksiz tüketmek, nimetin değerini bilmemek, sınırı kaybetmek ve Allah’ın verdiği imkânları amaçsızca harcamaktır.

Bu yüzden israf yalnızca ekonomik bir mesele değildir. İnsan bazen malını israf eder, bazen zamanını, bazen bilgisini, bazen de ömrünü…

Kur’an, insanı nimetlerden uzaklaştırmaz; aksine nimetlerin bilinçli ve dengeli kullanılmasını öğretir.
Allah şöyle buyurur:
“Yiyin, için fakat israf etmeyin. Çünkü Allah israf edenleri sevmez.”
(A’râf, 7/31)
Ayetin sonunda geçen “Allah israf edenleri sevmez” ifadesi son derece dikkat çekicidir. Çünkü burada yalnızca yanlış bir davranış değil, insanı Allah’ın sevgisinden uzaklaştıran bir karakter bozukluğu anlatılır. İsraf, nimetin kıymetini bilmemektir.

Kur’an’da İsrafın Anlamı
Kur’an’da “israf” kelimesi sadece fazla harcama anlamında kullanılmaz. Aynı zamanda sınırı aşmak, ölçüsüz davranmak ve dengeyi kaybetmek anlamı taşır.Bu yüzden Kur’an’da israf bazen maddi tüketimle, bazen inkârla, bazen zulümle, bazen de günahkâr bir hayatla ilişkilendirilir.Allah şöyle buyurur:
“Ey Âdemoğulları! Her mescide gidişinizde güzel elbiselerinizi giyin; yiyin, için fakat israf etmeyin.”
(A’râf, 7/31)
Burada dikkat çeken şey, Kur’an’ın nimetleri yasaklamamasıdır. Yemeği de, içmeyi de, güzel nimetleri de helal kılar; fakat ölçüsüzlüğü reddeder. Çünkü sorun nimetin kendisi değil, insanın onunla kurduğu ilişkidir.Başka bir ayette şöyle buyurulur:
“Allah’ın sana verdiği şeylerde ahiret yurdunu ara; dünyadan da nasibini unutma.”
(Kasas, 28/77)
Bu ayet Kur’an’ın denge anlayışını açıkça ortaya koyar. İnsan ne tamamen dünyaya gömülmeli ne de dünyayı tümüyle terk etmelidir. İsraf çoğu zaman bu dengenin kaybolduğu yerde başlar.

İsraf ve Şükür İlişkisi
Kur’an’a göre israfın temelinde nankörlük vardır. Çünkü nimetin değerini bilen insan, onu hoyratça tüketmez.Allah şöyle buyurur:
“Şüphesiz müsrifler şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabb’ine karşı çok nankördür.”
(İsrâ, 17/27)

Ayetin “müsrifleri” şeytanların kardeşleri olarak nitelemesi son derece dikkat çekicidir. Çünkü Kur’an’da “müsrif”, ölçüyü aşan, sınırı kaybeden ve nimetler karşısında dengeli davranmayan kişi için kullanılan bir ifadedir. Ayetin devamında şeytanın nankörlüğünün hatırlatılması da, insanın Allah’ın verdiği nimetler karşısında bilinçsiz ve ölçüsüz bir tavra sürüklenmemesi gerektiğini gösterir.
Kur’an’da şükür edenlerle nankörlük edenler sürekli karşılaştırılır.
Allah şöyle buyurur:
“Eğer şükrederseniz size artırırım; ama nankörlük ederseniz azabım gerçekten çok şiddetlidir.”
(İbrahim, 14/7)
Şükür yalnızca sözle “şükürler olsun” demek değildir. Nimeti doğru yerde kullanmak da şükürdür. Bu nedenle israf, aynı zamanda şükrün zıddıdır.

Mal ve Servette İsraf
Kur’an, malın tamamen biriktirilmesini de, sorumsuzca harcanmasını da doğru görmez. Çünkü servet bir emanet olarak anlatılır.Allah şöyle buyurur:
“Ürününü devşirdiğiniz gün hakkını verin fakat israf etmeyin. Çünkü Allah israf edenleri sevmez.”
(En’âm, 6/141)
Ayet önce “hakkını verin” buyuruyor, sonra “israf etmeyin” diyor. Bu çok önemli bir dengedir. Çünkü Kur’an’a göre nimet yalnızca bireysel tüketim için değildir; içinde başkalarının hakkı da vardır.Başka bir ayette şöyle buyurulur:
“Onların mallarında isteyenin ve mahrumun hakkı vardır.”
(Zâriyât, 51/19)
Bu nedenle israf yalnızca fazla tüketmek değildir; paylaşılması gereken nimeti yalnız kendine ayırmak da başka bir ölçüsüzlüktür.Kur’an servetin toplum içinde belirli ellerde dolaşan bir güç hâline gelmesini de eleştirir.Allah şöyle buyurur:
“Ta ki o mal, içinizden yalnız zenginler arasında dolaşan bir servet olmasın.”
(Haşr, 59/7)
Bu ayet israfın toplumsal boyutunu gösterir. Çünkü bazı toplumlarda insanlar ihtiyaç fazlasını tüketirken başka insanlar temel ihtiyaçlara bile ulaşamıyor. Kur’an’ın adalet vurgusu tam da bu noktada ortaya çıkar.

İsraf ve Gösteriş
Kur’an’da ölçüsüz tüketimin önemli sebeplerinden biri gösteriştir. İnsan bazen ihtiyaç için değil, başkalarına görünmek için tüketir.Allah şöyle buyurur:
“Yeryüzünde büyüklenerek yürüme!”
(İsrâ, 17/37)
Başka bir ayette ise şöyle denir:
“Şımararak ve insanlara gösteriş yaparak yurtlarından çıkanlar gibi olmayın.”
(Enfâl, 8/47)
Gösteriş merkezli tüketim insanı sürekli daha fazlasını istemeye yöneltir. Böylece ihtiyaç duygusu değil, nefis belirleyici hâle gelir.Kur’an ise insanı sadeleşmeye değil; bilinçlenmeye çağırır. Çünkü mesele az eşyaya sahip olmak değil, eşyanın insan üzerindeki hakimiyetini kırmaktır.

Zaman İsrafı
Kur’an’ın en büyük vurgularından biri insan ömrüdür. Çünkü zaman geri döndürülemeyen tek nimettir.Allah şöyle buyurur:
“Asra yemin olsun. İnsan gerçekten ziyan içindedir.”
(Asr, 103/1-2)
Kur’an burada insanın en büyük kaybının zaman kaybı olduğunu hatırlatır. İnsan hayatını amaçsızca tükettiğinde, aslında ömrünü israf etmiş olur.Başka bir ayette şöyle buyurulur:
“Sizi boş yere yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?”
(Mü’minûn, 23/115)
Kur’an’a göre insan başıboş bırakılmış bir varlık değildir. Bu nedenle hayatın yalnızca oyalanma ve tüketim üzerine kurulması büyük bir kayıptır.Allah dünya hayatının geçiciliğini şöyle anlatır:
“Dünya hayatı ancak bir oyun, eğlence ve oyalanmadır.”
(En’âm, 6/32)
Bu ayet dünyanın tamamen terk edilmesini değil, insanın hayatı amaçsızlaştırmamasını öğretir.

Bilginin ve Aklın İsrafı
Kur’an’da akıl büyük bir nimet olarak sunulur. İnsan düşünsün, sorgulasın ve gerçeği arasın diye sürekli ayetlerle uyarılır.Allah şöyle buyurur:
“Onlar Kur’an’ı düşünmüyorlar mı?”
(Nisâ, 4/82)
Başka bir ayette şöyle denir:
“Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün ardı ardına gelişinde akıl sahipleri için deliller vardır.”
(Âl-i İmrân, 3/190)

Kur’an’ın sürekli düşünmeye çağırması önemlidir. Çünkü insan aklını hakikat için kullanmadığında en büyük nimetlerinden birini boşa harcamış olur.
Allah şöyle buyurur:
“Onların kalpleri vardır ama anlamazlar; gözleri vardır ama görmezler; kulakları vardır ama işitmezler.”
(A’râf, 7/179)
Bu ayette anlatılan şey fiziksel eksiklik değil; hakikate karşı duyarsızlaşmadır. İnsan bazen görür ama fark etmez; işitir ama anlamaz. Böylece akıl ve kalp işlevsiz hâle gelir.

İsrafın Manevi Boyutu
Kur’an’da insanın iç dünyası da önemlidir. Çünkü insan yalnızca bedenle değil; ruh, akıl ve vicdanla birlikte bir bütündür.Kalbi kinle doldurmak, sürekli öfke üretmek, kıskançlık içinde yaşamak, gereksiz korkularla tükenmek de manevi bir israftır.Allah şöyle buyurur:
“Kalpler yalnızca Allah’ın zikriyle huzur bulur.”
(Ra’d, 13/28)
Başka bir ayette ise şöyle buyurulur:
“Nefsini arındıran gerçekten kurtuluşa ermiştir.”
(Şems, 91/9)
Kur’an’ın arındırma çağrısı yalnızca dış dünyayı değil, insanın iç dünyasını da kapsar. Çünkü insan bazen malını değil, ruhunu tüketir.

Tüketim Kültürü ve Modern İsraf
Modern dünyada israf çoğu zaman normalleştirilmiş bir yaşam biçimi hâline gelmiştir. İnsan sürekli daha fazlasına yönlendiriliyor. Reklamlar, sosyal medya ve tüketim kültürü insana sahip olduklarının yetmediğini fısıldıyor.Kur’an ise insanı kanaate ve ölçüye çağırır.Allah şöyle buyurur:
“Rahmân’ın kulları yeryüzünde tevazu ile yürürler.”
(Furkan, 25/63)
Başka bir ayette şöyle buyurulur:
“Allah böbürlenen ve kendini beğenen hiç kimseyi sevmez.”
(Lokman, 31/18)
İsrafın önemli sebeplerinden biri de insanın kendisini başkalarıyla kıyaslamasıdır. Sürekli daha fazlasına sahip olma arzusu, insanı tüketim bağımlılığına sürükler.Oysa Kur’an insanı yarışa değil, dengeye çağırır.

İnsanın Kendini İsraf Etmesi
Belki de en büyük israf, insanın kendi değerini unutmasıdır.Allah insana akıl, vicdan, üretme gücü ve sorumluluk vermiştir. Fakat insan bazen bu nimetleri kullanmadan hayatını geçirir.Allah şöyle buyurur:
“Andolsun, biz insanoğlunu değerli kıldık.”
(İsrâ, 17/70)
Başka bir ayette şöyle buyurulur:
“İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır.”
(Necm, 53/39)
Kur’an insanın üretmesini, düşünmesini ve hayatını anlamlı yaşamasını ister. Bu nedenle insanın kendi potansiyelini yok sayması da bir çeşit israftır.

Kur’an’ın Öğrettiği Ölçü: Denge
Kur’an’ın israf konusundaki temel ilkesi dengedir. Çünkü aşırılık da insanı bozar, cimrilik de…Allah şöyle buyurur:
“Elini boynuna bağlanmış gibi cimri yapma; onu büsbütün de açıp saçma.”
(İsrâ, 17/29)
Başka bir ayette şöyle buyurulur:
“Allah’ın sana verdiği şeyler sayesinde ahiret yurdunu iste; dünyadan payını unutma!”
(Kasas, 28/77)
Kur’an’ın öğrettiği hayat modeli budur: Nimeti reddetmeden, nimetin esiri olmadan yaşamak…Çünkü gerçek bereket çok şeye sahip olmakta değil; sahip olunan şeyi bilinçli, adaletli ve sorumlu bir şekilde kullanmaktadır.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati duyanların üzerine olsun.
aydinorhon.comFormun Üstü

Formun Altı