Hadisler, Tarih, Güven ve Büyük Soru: Biz Dinimizi Neye Dayandırıyoruz?
Gel, biraz yavaşlayalım.
Bir anlığına ezberleri kenara bırakalım.
Savunmaya geçmeden, slogan atmadan, kimseyi tekfir etmeden…
Sadece düşünelim.
Çünkü din dediğimiz şey, öyle hafife alınacak bir konu değil.
Bu, insanın hayatını, ahlakını, ölümünü ve hatta sonsuzluğunu bağladığını düşündüğü bir mesele.
Böylesine büyük bir iddia, böylesine büyük bir teslimiyet, sağlam temeller ister.
İşte tam da bu yüzden şu soruyu sormak zorundayız:
Biz dinimizi neyin üzerine kuruyoruz?
Bu soru rahatsız edici olabilir.
Ama rahatsız etmeyen sorular, genelde dönüştürmez.
Kur’an’ın İndiği Toplumda Hadis Var mıydı?
Şuradan başlayalım:
Sevgili Nebi hayattayken…
Bugün “hadis” dediğimiz şeylerin tek bir kitap halinde yazıldığını,
derlendiğini, tasnif edildiğini, bablara ayrıldığını görüyor muyuz?
Hayır.
Aksine, tarih bize çok net bir şey söylüyor:
Hadis yazımı yasaklanmıştı.
Sadece Nebi hayattayken değil…
Onun vefatından sonra, dört halife döneminde de bu yasak devam etti.
Neden?
Çünkü ortada çok ciddi bir endişe vardı:
Kur’an’ın yanına başka sözler konulursa,
insanlar Allah’ın kelamı ile insan sözünü ayırt edemez hale gelirse,
din bozulur.
Bu, basit bir korku değildi.
Bu, dini koruma refleksiydi.
Halife Ömer’in, yazıldığı söylenen yüzlerce hadisi yaktırdığı rivayet edilir.
Bunu bir “hadis düşmanlığı” olarak mı okumalıyız,
yoksa Kur’an’ı merkeze alma hassasiyeti olarak mı?
Düşünelim.
Hadisler Neden İki asır Sonra Yazıldı?
Şimdi çok kritik bir noktaya geliyoruz.
Hadislerin sistematik şekilde yazıya geçirilmesi ne zaman başlıyor?
Nebi’nin vefatından yaklaşık 200–250 yıl sonra.
Bu, sıradan bir zaman farkı değil.
Bu, nesiller boyunca ağızdan ağza aktarılan sözlerin,
siyasi çalkantıların, mezhep kavgalarının, iktidar mücadelelerinin içinden geçerek yazıya dökülmesi demek.
Bir duralım.
Bugün bile 10 yıl önce yaşanan bir olayı anlatırken
“yok öyle olmadı”,
“sen yanlış hatırlıyorsun”,
“ben öyle demedim” tartışmaları yaşanırken…
250 yıl boyunca aktarılan sözlerin
hiç bozulmadan,
hiç ekleme-çıkarma olmadan,
hiç siyasete, mezhebe, kişisel yoruma bulaşmadan gelmiş olduğunu düşünmek…
Bu ne kadar gerçekçi?
Hadis Sayısı Nasıl Bu Kadar Arttı?
Başlangıçta hadis yoktu.
Sonra birden…
On binler, yüz binler, hatta milyonlarca rivayet ortaya çıktı.
İmam Buhari örneği çarpıcıdır.
Kendi ifadesiyle, yaklaşık 600.000 rivayet arasından seçme yapmış,
ve sadece 7.000 civarını sahih kabul etmiştir.
Bu ne demek biliyor musun?
Hadis diye dolaşan rivayetlerin büyük çoğunluğu güvenilmezdi.
Peki şu soruyu sormayacak mıyız?
Eğer hadisler bu kadar merkezi, bu kadar hayatiyse…
Allah neden onların bu kadar büyük bir kısmının uydurulmasına izin verdi?
Kur’an için böyle bir şey var mı?
Hadisçiler Arasında Neden Bitmeyen Kavgalar Var?
Burada iş daha da ilginçleşiyor.
Bugün “Kütüb-i Sitte” diye saygıyla andığımız kitapların yazarları,
kendi aralarında ciddi şekilde birbirlerini eleştirmiş,
hatta birbirlerinin rivayetlerini zayıf ya da kabul edilemez bulmuşlardır.
Buhari, Müslim’i reddeder.
Müslim, Buhari’yi eleştirir.
Ahmed b. Hanbel’in öğrencileri başka hadisçileri suçlar.
Fıkıh imamları hadisçileri “anlamamakla” itham eder.
Hadisçiler fıkıhçıları “rey ehli” diye yerer.
Bu tablo sana neyi hatırlatıyor?
Birlik mi?
Netlik mi?
Yoksa… kargaşa mı?
Detay Var, Temel Yok
Hadis kitaplarını açtığında şunu fark edersin:
Tuvalete hangi ayakla girileceği anlatılır.
Yemeğin kaç lokmada yenileceği anlatılır.
Misvak nasıl tutulur, sakal kaç parmak olacak,
uyurken hangi yana dönülecek…
Ama Kur’an’ın defalarca üzerinde durduğu kavramlar?
Adalet.
Şirk.
Zulüm.
Sünnetullah.
Ahlak.
Kul hakkı.
Bunlar ya dağınık halde geçer ya da neredeyse hiç “bab” yapılmaz.
Şimdi dürüstçe soralım:
Nebi Muhammed’in hayatında öncelik bu muydu?
Yoksa biz önemsizi büyütüp, büyüğü ihmal mi ettik?
Sahabeler mi Az Konuştu, Yoksa Birileri Çok mu Konuşturuldu?
Bir başka tuhaflık…
Nebi’ye en yakın olan isimler:
Ebubekir, Ömer, Ali, Osman, Hasan, Hüseyin…
Bunlardan gelen hadis sayısı oldukça sınırlı.
Ama sadece iki yıl kadar Nebi ile birlikte olan Ebu Hureyre’den
binlerce hadis rivayet ediliyor.
Bu çelişki seni hiç düşündürmüyor mu?
Bu insanlar mı sustu,
yoksa birileri mi çok konuşturuldu?
Hadis Usulü: Gerçekten Bir İlmi Disiplin mi?
“Hadis ilmi” denilen şey genelde şöyle sunulur:
Çok titiz, çok bilimsel, çok objektif…
Ama işin içine girdiğinde şunu fark edersin:
Bu ilim, çoğu zaman metni değil raviyi merkeze alır.
Yani bir söz, Kur’an’a aykırı da olsa,
eğer raviler zinciri “güvenilir” sayılmışsa,
o hadis “sahih” kabul edilebilir.
Burada durmak gerek.
Nebi Muhammed, Kur’an’a aykırı konuşur mu?
Allah’ın elçisi, Allah’ın kitabıyla çelişir mi?
Eğer cevap “hayır” ise,
o zaman bir sözün doğruluğunu anlamak için
önce Kur’an’a bakmak gerekmez mi?
Mezhep Kavgaları ve Kanlı Hesaplaşmalar
Bugün “Ehli Sünnet” diye andığımız yapı bile
tarih boyunca kendi içinde parçalanmıştır.
Ebu Hanife,
hadisçilere karşı durduğu için
“sapık”, “mürcie”, “zındık” ilan edilmiştir.
Şafii’nin öğrencileri Malik’in talebeleriyle kavga etmiştir.
Ahmed b. Hanbel’in çevresi başka âlimleri dışlamıştır.
Bu insanlar dinin temsilcileri değil miydi?
Peki bu kavga, bu öfke, bu tahammülsüzlük nereden çıktı?
Arap Olmayan Hadisçiler Meselesi
Bir başka dikkat çekici nokta:
Hadis külliyatını oluşturan büyük isimlerin hiçbiri Arap değildir.
Bu bir hakaret değil, bir tespit.
Ama şu soruyu sordurur:
Arapça inen, Arap toplumunda yaşayan bir Nebi’nin sözleri,
nasıl oldu da asırlar sonra,
farklı kültürlerde, farklı coğrafyalarda derlendi?
Bu süreçte dil, anlam, bağlam ne kadar korundu?
Kur’an: Şüphesiz Olan
Şimdi dönüp Kur’an’a bakalım.
Kur’an ne diyor?
“Bu kitapta şüphe yoktur.”
Kur’an kendini teyit eder.
Kur’an kendini açıklar.
Kur’an çelişmez.
Kur’an, Allah’tan geldiğini iddia eder ve bunu metniyle savunur.
Hadisler için aynı şeyi söyleyebilir miyiz?
Zan ile Din Olur mu?
Kur’an çok net:
“Zan ile hakikat olmaz.”
Peki biz ne yapıyoruz?
Zanla rivayet edilen sözleri,
zanla derlenmiş kitapları,
zanla oluşturulmuş mezhepleri
dinin temeline koyuyoruz.
Sonra da bölünüyoruz.
Kavga ediyoruz.
Birbirimizi dışlıyoruz.
Ve bütün bunların adına “din” diyoruz.
Son Bir Soru
Din bu kadar mı karışık olmalıydı?
Allah insanı, bu kadar çelişkili, bu kadar muğlak bir yolla mı sorumlu tutar?
Yoksa biz, apaçık olanı bırakıp,
zor, karmaşık ve ihtilaflı olanı mı tercih ettik?
Kur’an dururken…
Allah’ın ayetleri ortadayken…
Biz neden başka sözlerin peşine düştük?
“Allah’tan ve O’nun ayetlerinden sonra hangi söze inanacaklar?”
Bu soru hâlâ ortada duruyor.
Ve cevap, herkesin kendi vicdanında.
Sonuç: Ölçü Koyulmuştur
Artık şunu açıkça söylemenin zamanı geldi:
Bu mesele, “herkesin vicdanına kalmış” bir mesele değildir.
Çünkü din, bireysel kanaatlerin toplamı değildir.
Din, Allah’ın koyduğu ölçüdür.
Kur’an, kendisini böyle tanımlar.
Kendisiyle yetinilmesini ister.
Kendisine ortak koşulmasına izin vermez; bu ortak, ister put olsun ister “kutsallaştırılmış söz”.
Kur’an’ın dili nettir, yuvarlak değildir.
“Belki”, “muhtemelen”, “çoğunluğa göre” demez.
“İndirilene uyun” der.
“Zan, haktan hiçbir şey kazandırmaz” der.
“Allah’tan ve ayetlerinden sonra hangi söze inanacaklar?” diye sorar.
Bu soru cevapsız bırakılmak için sorulmamıştır.
Cevabı bellidir.
Kur’an’ın Yanına Bir Şey Konduğunda Ne Olur?
Tarih bunun cevabını fazlasıyla vermiştir.
– Mezhepler doğar
– Gruplar oluşur
– “Bizim âlimimiz – sizin âliminiz” tartışmaları başlar
– Herkes elindeki rivayetle ötekini susturmaya çalışır
– Din, anlaşılacak bir yol olmaktan çıkar, uzmanlık alanına dönüşür
Sonra da şu cümleyi duyarız:
“Din çok karmaşık, herkes anlayamaz.”
Oysa Kur’an ne diyor?
“Biz Kur’an’ı öğüt için kolaylaştırdık.”
Bir soru daha soralım:
Allah mı doğruyu söylüyor,
yoksa dini içinden çıkılmaz hale getiren tarih mi?
Hadisler Olmadan Din Olmaz mı?
Bu da sık sorulan bir soru.
Aslında soru yanlış kuruluyor.
Doğrusu şu olmalı:
Allah, dinini eksik mi indirdi?
Eğer cevap “hayır” ise ki Kur’an açıkça “dininizi tamamladım” der
o zaman şu iddia çöker:
“Kur’an yetmez, hadis olmadan din olmaz.”
Bu iddia, farkında olmadan şunu söyler:
Allah, insanları eksik bir kitapla baş başa bırakmıştır.
Bu, çok ağır bir ithamdır.
Nebi’nin Konumu
Burada çok hassas bir noktaya geliyoruz.
Kur’an merkezli bakış, Nebi’yi değersizleştirmez.
Aksine, yerine oturtur.
Nebi’nin görevi neydi?
– Vahyi tebliğ etmek
– Onunla hükmetmek
– Onu yaşamak
– Onun dışına çıkmamak
Kur’an, Nebi’yi şöyle tanımlar:
“O, kendisine vahyedilene uyar.”
Bu ifade çok belirleyicidir.
Nebi’nin otoritesi, vahyin sınırları içindedir.
O sınır aşıldığında, artık din değil, tarih konuşur.
Bugün Bize Düşen Ne?
Bugün artık Emevîler yok.
Abbasîler yok.
Hadis uyduran siyasetçiler yok.
Ama onların bıraktığı algı mirası hâlâ var.
Bize düşen şey şudur:
– Kur’an’ı doğrudan okumak
– Onu rivayet süzgecinden değil, kendi iç bütünlüğünden anlamak
– Hiçbir sözü, Kur’an’ın önüne geçirmemek
– Hiçbir âlimi masumlaştırmamak
Bu, kolay bir yol değildir.
Çünkü alışkanlıkları bırakmak zordur.
Ama hakikat, genelde kolay olan yerde durmaz.
Son Söz
Kur’an, insanı sorumlu tutar ama şaşkın bırakmaz.
Yol gösterir ama karmaşıklaştırmaz.
İman ister ama körlük istemez.
Din, bir bilmece değildir.
Bir sır kulübü hiç değildir.
Allah, dinini
– açık indirmiştir
– korunmuş kılmıştır
– anlaşılır kılmıştır
Geriye tek bir şey kalır:
“Rabbinizden indirilene uyun.”
Bu bir tercih değil, bir çağrıdır.
Ve bu çağrı hâlâ canlıdır.