ÖLÜYE VERİLEN KOPYA – Özet

Cenaze defnedilir. Toprak atılır, dualar edilir. İnsanlar taziye için mezarın başından ayrılır. Herkes evine dönerken hoca mezarın başında kalır ve ölen kişiye bazı soruların cevaplarını hatırlatır. Buna telkin denir.

Telkin yapan insanların niyetini küçümsemek doğru olmaz. Onlar bunu, ölen kişiye fayda sağlayacağına ve dinî bir geleneği yerine getirdiklerine inanarak yaparlar. Fakat bir uygulamanın iyi niyetle yapılması, onun Kur’an’daki yerinin ayrıca sorgulanmasına engel değildir.

Burada ister istemez bazı sorular ortaya çıkıyor.

Örneğin cevaplar Arapça veriliyor. Ölen kişi Arapça bilmiyorsa ne olacak? Kopya Arapça verilmiş! Bizim deyimimizle, yandı keten helva!

Bir de mezarda sorgulama yapacağı söylenen melekleri düşünelim. Ölen kişinin duyduğu ve meleklerin onu sorguladığı kabul ediliyor. Öyleyse mezarın başında cevapların önceden hatırlatılmasının amacı nedir? Bu sorunun cevabını, telkin geleneğini savunanların kendi dinî anlayışları içinde açıklaması gerekir.

Fakat meseleye Kur’an açısından baktığımızda daha temel bir nokta karşımıza çıkar.

Kur’an, Allah’ın insanı çok yakından bildiğini söyler:
“Andolsun, insanı biz yarattık ve nefsinin kendisine fısıldadıklarını biliriz. Biz ona şah damarından daha yakınız.”
(Kaf, 50/16)
Bu ayet, Allah’ın insanın iç dünyasından dahi haberdar olduğunu anlatır. Dolayısıyla insanın ölümünden sonra Allah’a onun kim olduğunu, neye inandığını veya ne yaptığını yeniden bildirecek bir aracıya ihtiyaç yoktur.

Fakat buradan hemen “Öyleyse telkin kesinlikle anlamsızdır” sonucu çıkarmak da doğru olmayabilir. Çünkü telkinin savunulmasında, bunun Allah’a bilgi vermek için değil, ölüye hatırlatma ve destek olmak amacıyla yapıldığı söylenebilir. Dolayısıyla tartışmayı doğru yere taşımak gerekir.

Asıl soru şudur:

Kur’an, ölümden sonra insana iman esaslarının yeniden hatırlatılmasını gerekli bir uygulama olarak ortaya koyuyor mu?

Kur’an’ın ölüm ve hesap anlayışında dikkat çekilen şey, insanın dünya hayatında yaptığı tercihlerdir:

“İnsan için ancak çalışmasının karşılığı vardır.”
(Necm, 53/39)

Yine Kur’an, insanın ölümle birlikte dünyadaki imtihanının sona erdiğini ve geri dönüş talebinin kabul edilmediğini anlatır. İnsan, ölüm gelip kendisine ulaştığında yeniden dünyaya dönüp iyi işler yapmak ister; fakat buna izin verilmez:
“Nihayet onlardan birine ölüm geldiğinde, ‘Rabbim! Beni geri gönder; belki terk ettiğim şeylerde salih amel işlerim’ der.”
(Mü’minûn, 23/99-100)
Bu ayetler, insan için belirleyici olan alanın ölümden önceki hayat olduğunu düşündürür. Dolayısıyla Kur’an merkezli bakış açısından asıl vurgu, ölümden sonra verilen bir cevap listesinde değil; insanın hayattayken neye inandığında ve bu inancını nasıl yaşadığında olmalıdır.

Burada telkin meselesini eleştirirken ölçüyü kaçırmamak gerekir. “Telkin yapanlar Allah’ın bilmediğini Allah’a öğretmeye çalışıyor” demek haksız bir yorum olur. Böyle bir uygulamayı yapan kişi bunu elbette böyle anlamaz.

Daha isabetli soru şudur:
Kur’an’ın açıkça ortaya koyduğu bir sorumluluk mudur, yoksa sonradan oluşmuş dinî bir gelenek midir?

Eğer ikinci ihtimal söz konusuysa, onu dinin kesin ve değişmez bir emri gibi sunmak yerine, bir gelenek olarak değerlendirmek daha ihtiyatlı olmaz mı?

Sonuçta mesele ölüye saygı gösterip göstermemek değildir. Mesele, ölümden sonra verilen birkaç cümlelik telkinin insanın dünya hayatındaki imanını ve amellerini tamamlayan zorunlu bir dinî işlem olup olmadığıdır.

Çünkü Kur’an’ın çizdiği çerçevede insanın önünde asıl fırsat hayattayken vardır.

Ölümden sonra mezarın başında cevapları hatırlatmak yerine, o cevapların anlamını insanlara yaşarken öğretmek belki de çok daha anlamlıdır.

Çünkü sınav devam ederken verilen öğüt yol gösterir; sınav bittikten sonra verilen kopyanın ise gerçekten ne işe yaradığı, üzerinde düşünülmesi gereken bir sorudur.

Belki de asıl telkin, mezarın başında ölünün kulağına değil, hayattaki insanın vicdanına verilmelidir.