DİNDE ZORLAMA YOKTUR
Din söz konusu olduğunda üzerinde en çok düşünmemiz gereken konulardan biri, insanın inanç karşısındaki özgürlüğüdür. Bir insan inanmak istemiyorsa onu zorlayabilir miyiz? Bir başkasının kabul ettiği dini benimsemesini baskıyla sağlayabilir miyiz? Bir insanı inandığı veya inanmadığı için zorla değiştirebilir miyiz? Kur’an’ın bu konudaki yaklaşımı son derece açıktır: İnanç zorla kabul ettirilemez. Çünkü iman, insanın iç dünyasında gerçekleşen bir tercihtir. Zorla söyletilen bir söz, zorla yapılan bir davranış veya baskıyla gösterilen bir bağlılık gerçek iman anlamına gelmez.
Kur’an bu gerçeği çok açık bir cümleyle ortaya koyar:
“Dinde zorlama yoktur. Doğru ile yanlış birbirinden açıkça ayrılmıştır. Artık kim tâğutu reddedip Allah’a inanırsa, kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa tutunmuştur. Allah işitendir, bilendir.”
(Bakara, 2/256)
Bu ayet üzerinde biraz durmak gerekir. Çünkü “Dinde zorlama yoktur” cümlesi çoğu zaman yalnızca güzel bir temenni gibi anlaşılabiliyor. Oysa burada çok daha temel bir ilke ortaya konmaktadır. İnsan, din konusunda baskı altına alınamaz. Bir kişiye zorla “inanıyorum” dedirtmek, onun kalbinde iman meydana getirmez. Bir insanı korkutarak, tehdit ederek veya baskı altında tutarak inandırdığımızı düşünsek bile elde ettiğimiz şey iman değil, görünürdeki itaattir.
İman ile zorunlu davranış arasındaki farkı burada görmek gerekir. İnsan bedenine hükmedilebilir, fakat kalbine zorla hükmedilemez. Bir insanı susturabilirsiniz ama düşüncesini zorla değiştiremezsiniz. Ona belirli bir sözü söyletebilirsiniz ama o sözü gerçekten inanarak söylemesini sağlayamazsınız. İşte Kur’an’ın “dinde zorlama yoktur” ilkesi insanın bu iç özgürlüğüne dikkat çeker.
Kur’an, doğru yolu seçmenin veya sapmanın sonucunun öncelikle kişinin kendisine ait olduğunu da bildirir:
“Şüphesiz Biz sana Kitabı insanlar için hak olarak indirdik. Kim doğru yolu bulursa kendi lehine bulmuş olur; kim de saparsa kendi aleyhine sapmış olur. Sen onların üzerine vekil değilsin.”
(Zümer, 39/41)
Burada sorumluluk ile özgürlük birlikte karşımıza çıkıyor. İnsan tercih eder ve tercihinin sonucunu da kendisi taşır. Allah insanı seçme yeteneğinden mahrum bırakmamıştır. Tam tersine, doğru ile yanlışı ortaya koymuş, insanı düşünmeye ve tercih etmeye bırakmıştır. Dolayısıyla dinin amacı insanları zorla belirli bir kalıba sokmak değil, doğru yolu göstermek ve insanın kendi iradesiyle karar vermesine imkân tanımaktır.
Elçinin görevi konusunda da Kur’an son derece açıktır. Elçi, insanların iman edip etmemesinden sorumlu bir zorba veya insanların kalplerini kontrol eden bir bekçi değildir. Onun görevi mesajı ulaştırmak, uyarmak ve öğüt vermektir.
“Eğer Allah dileseydi, onlar ortak koşmazlardı. Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık. Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin.”
(En‘âm, 6/107)
Aynı gerçek başka bir ayette şöyle ifade edilir:
“De ki: ‘Gerçek, Rabb’inizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.’ Şüphesiz Biz, zalimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatan bir ateş hazırladık…”
(Kehf, 18/29)
Bu ayetin devamında inkârın sonuçlarının anlatılması, “dileyen inansın, dileyen inkâr etsin” ifadesinin inkâr ile imanın sonuçlarının aynı olduğu anlamına gelmediğini gösterir. Burada anlatılan şey, insanın tercih hakkının bulunduğudur. Tercih özgürlüğü, tercihin sonucundan sorumluluğun kaldırılması demek değildir. İnsan özgürce seçer; fakat seçiminin sonuçlarını da üstlenir.
Bu ayrım çok önemlidir. “Dinde zorlama yoktur” demek, “Dinde hiçbir sorumluluk, hiçbir hesap, hiçbir sonuç yoktur” demek değildir. Kur’an bir taraftan insanın iman konusunda zorlanamayacağını söylerken diğer taraftan insanın yaptığı tercihlerden sorumlu tutulacağını açıkça bildirir. Özgürlük ile sorumluluk birbirinin karşıtı değil, tamamlayıcısıdır.
Nitekim Allah, Nebi Muhammed’e insanların imanını zorla gerçekleştirme görevi vermediğini şöyle bildirir:
“Eğer Rabb’in dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi topluca iman ederdi. O hâlde insanları iman etmeleri için sen mi zorlayacaksın?”
(Yûnus, 10/99)
Bu ayet gerçekten çok düşündürücüdür. Eğer Allah insanların tamamının zorunlu olarak iman etmesini isteseydi, elbette bunu gerçekleştirebilirdi. Fakat insanları tek tip yaratmamış, onlara tercih ve irade alanı bırakmıştır. Dolayısıyla elçinin görevi insanları zorla iman ettirmek değildir.
Kur’an bu gerçeği Gâşiye suresinde de tekrarlar:
“Artık öğüt ver. Sen ancak bir öğüt vericisin. Sen onların üzerinde bir zorba değilsin.”
(Gâşiye, 88/21-22)
Burada kullanılan yaklaşım son derece dikkat çekicidir. Elçiye “zorla kabul ettir” denilmiyor; “öğüt ver” deniliyor. Çünkü hakikatin insanlara ulaştırılması başka, insanların iradesinin ellerinden alınması başkadır.
Aynı anlayışı Kaf suresinde de görüyoruz:
“Biz onların söylediklerini daha iyi biliriz. Sen onların üzerinde bir zorlayıcı değilsin. O hâlde tehdidimden korkanlara Kur’an ile öğüt ver.”
(Kaf, 50/45)
Dikkat edilirse burada da Kur’an öne çıkarılıyor. Elçinin görevi insanları zorlamak değil, Kur’an ile öğüt vermektir. Yani ikna etmenin yolu baskı değil, hakikati ortaya koymaktır.
En‘âm suresinde de insanın kendi tercihi ile karşı karşıya bırakıldığı görülür:
“Size Rabb’inizden gönül gözleri gelmiştir. Kim hakkı görürse kendi lehine, kim körlük ederse kendi aleyhinedir. Ben sizin üzerinizde bir bekçi değilim.”
(En‘âm, 6/104)
Burada “gönül gözleri” olarak ifade edilen basiret, insana hakikati görme imkânı verir. Fakat görmek ile görmek istemek aynı şey değildir. İnsan önündeki gerçeği değerlendirebilir, kabul edebilir veya reddedebilir. Elçinin görevi insanın iradesini ortadan kaldırmak değil, hakikati açıkça ortaya koymaktır.
Bu noktada “elçiye itaat” konusunun da yanlış anlaşılmaması gerekir. Kur’an’da elçiye itaatten söz edilir. Fakat bu, insanın başka bir insana kayıtsız şartsız kulluk etmesi anlamına gelmez. Çünkü elçinin din adına getirdiği mesaj Allah’ın mesajıdır. Nitekim Kur’an şöyle bildirir:
“Kim Elçi’ye itaat ederse Allah’a itaat etmiş olur. Kim yüz çevirirse, bilsin ki Biz seni onların üzerine bekçi göndermedik.”
(Nisâ, 4/80)
Burada da son cümle dikkat çekicidir: “Biz seni onların üzerine bekçi göndermedik.” Elçinin görevi insanların kalplerini kontrol etmek değildir. O mesajı ulaştırır; insan ise kendi iradesiyle karşılık verir.
Peki bütün bunlar bize ne söylüyor?
Öncelikle dinin zorla kabul ettirilemeyeceğini söylüyor. İnsanları tehdit ederek, korkutarak, baskı altına alarak veya özgürlüklerini ellerinden alarak iman sahibi yapamayız. Çünkü iman, insanın iç dünyasında gerçekleşen bir kabuldür. Bir insanın ağzından “inanıyorum” sözünü çıkarmak kolay olabilir; fakat onun kalbine iman yerleştirmek insanın elinde değildir.
Bu nedenle din adına yapılan baskıların Kur’an’ın bu temel ilkesiyle ne kadar bağdaştığını sorgulamak gerekir. Bir insanı namaz kılmaya zorlamak, oruç tutmaya zorlamak, belirli bir kıyafeti giymeye zorlamak veya belirli bir mezhebi benimsemeye mecbur bırakmak ile o insanın gerçekten Allah’a inanmasını sağlamak aynı şey değildir. Dış davranış zorla değiştirilebilir; fakat iman zorla oluşturulamaz.
Üstelik baskı, çoğu zaman inancı güçlendirmek yerine samimiyeti ortadan kaldırır. İnsan yalnızca cezalandırılmaktan korktuğu için bir davranışı yerine getiriyorsa, bunun Allah için yapılmış samimi bir ibadet olduğunu söylemek kolay değildir. Kur’an’ın istediği şey ise insanın bilinçli, gönüllü ve samimi bir yöneliş içinde olmasıdır.
Burada bir başka önemli noktayı da gözden kaçırmamak gerekir. “Dinde zorlama yoktur” ilkesi, toplumda hiçbir kuralın veya hukuki sorumluluğun bulunmadığı anlamına gelmez. İnsanların birbirlerine zarar vermesi, haksızlık yapması, cana ve mala saldırması gibi konular yalnızca “kişisel inanç özgürlüğü” başlığı altında değerlendirilemez. Bir insanın inanç tercihi ile başkasının hakkına saldırması aynı şey değildir. Kur’an’ın adalet, hak, hukuk ve toplumsal sorumlulukla ilgili hükümleri vardır. Dolayısıyla bu ayeti “İnsan ne yaparsa yapsın hiçbir sorumluluğu yoktur” şeklinde yorumlamak doğru olmaz.
Asıl mesele, inanç konusunda zorlamanın olmamasıdır. Bir insanın Allah’a inanıp inanmaması, hangi dini kabul edeceği veya hangi inancı benimseyeceği konusunda baskı kurarak onun iç dünyasını değiştiremeyiz. Kur’an’ın ortaya koyduğu yöntem, hakikati açıklamak ve insanı düşünmeye çağırmaktır.
Nitekim Kur’an kendisini de bir zorlama aracı olarak değil, insanlara yol gösteren bir öğüt ve uyarı olarak ortaya koyar. Elçinin görevi insanları kendisine bağlamak değil, Allah’ın mesajını ulaştırmaktır. Bu nedenle din anlatılırken baskının yerini bilgi, korkutmanın yerini bilinç, zorlamanın yerini ikna ve tehdit etmenin yerini öğüt almalıdır.
Bir insan inanmıyorsa onu zorla “mümin” yapamayız. Bir insan yanlış düşünüyorsa onu düşünmeye davet edebiliriz. Bir insan Kur’an’ı bilmiyorsa ona Kur’an’ı anlatabiliriz. Bir insan bir konuda yanılıyorsa delilimizi ortaya koyabiliriz. Fakat bütün bunların sonunda tercih yine insana aittir.
Çünkü Allah, insanı tercih edebilen bir varlık olarak yaratmıştır. Eğer herkes zorunlu olarak aynı şeye inansaydı imtihanın, sorumluluğun ve tercihin anlamı kalmazdı. Yûnus 10/99 ayeti tam da bu noktaya dikkat çekmektedir: Allah dileseydi insanların tamamı iman ederdi. Demek ki insanın tercih alanı Allah’ın bilgisi ve iradesi içinde vardır.
Bu nedenle din adına insanları zorlamak, Kur’an’ın tebliğ yöntemini de yanlış anlamaktır. Hakikati anlatmak başka, insanı zorlamak başkadır. Uyarmak başka, tehdit ederek boyun eğdirmek başkadır. Delil sunmak başka, düşünme hakkını elinden almak başkadır.
Kur’an’ın yöntemi insanı düşünmeye çağırmaktır.
“De ki: ‘Hak geldi, bâtıl yok oldu. Şüphesiz bâtıl yok olmaya mahkûmdur.’”
(İsrâ, 17/81)
Hakikatin gücü, insanları zorlamasında değil, hakikat olmasındadır. Bu nedenle Kur’an’ın mesajını insanlara ulaştırırken ona baskı aracı olarak değil, rehber olarak yaklaşmak gerekir.
Sonuçta “Dinde zorlama yoktur” yalnızca bir ayetin kısa bir cümlesi değildir. İnsan onurunu, iradesini ve sorumluluğunu birlikte ele alan önemli bir Kur’an ilkesidir. İnsan tercih eder; elçi tebliğ eder; Kur’an yol gösterir; sonuç ise insanın kendi tercihine göre şekillenir.
Allah’ın mesajını insanlara ulaştırmak bizim görevimiz olabilir; fakat insanların kalplerine hükmetmek bizim görevimiz değildir. İnandırmak için zorlamak, hakikati güçlendirmez. Tam tersine, hakikatin yanında duran insanın önce kendi davranışıyla onu göstermesi gerekir.
Kur’an’ın ortaya koyduğu ölçü açık: İnsanları zorla dine sokmak değil, doğruyu açıkça ortaya koymak. Çünkü gerçek iman, baskı altında verilmiş bir söz değil, insanın kendi iradesiyle Allah’a yönelmesidir.
Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.
Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah’ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com
