DİNİN DEĞİŞİMİ VE NEBİ MUHAMMED’İN BIRAKTIĞI MİRAS

Allah’ın indirdiği din ile insanların oluşturduğu din
Bugün din adına yaşananlara baktığımızda birbirinden farklı inançlar, uygulamalar ve dinî kabullerle karşılaşıyoruz. Mezhepler, tarikatlar, cemaatler, şeyhlik makamları, kandil geceleri, türbeler, menkıbeler ve çeşitli dinî merasimler… Bunların hangisinin Allah’ın indirdiği dinde karşılığı var? Hangileri zaman içinde insanların inançlarına, geleneklerine ve yorumlarına dayanarak ortaya çıkmış? Bu sorular, yalnızca bazı uygulamaları sorgulamak için değil, dinin gerçek kaynağını yeniden anlamak için de önemlidir.

Çünkü dinin sahibi Allah’tır. Dini belirleme, hüküm koyma, helali ve haramı bildirme yetkisi yalnızca O’na aittir. İnsanların görevi ise Allah’ın bildirdiği dini anlamak ve yaşamaktır. Ancak tarih boyunca bu temel gerçek giderek göz ardı edilmiş, Allah’ın gönderdiği vahyin çevresinde insanlar tarafından oluşturulan inançlar ve uygulamalar birikmiştir. Bir süre sonra da Allah’ın bildirdiği hükümlerle insanların oluşturduğu kabuller birbirine karışmış, gelenekler dinin ayrılmaz parçaları gibi görülmeye başlanmıştır.

Oysa Allah, indirdiği kitabın niteliğini açıkça bildirmektedir:
“Bu, kendisinde şüphe olmayan kitaptır. Allah’a karşı gelmekten sakınanlar için yol göstericidir.” (Bakara, 2/2)
Kur’an, insanlara yol göstermek için indirilmiş ilahi rehberdir. Allah, insanın doğruyu bulabilmesi için gerekli ölçüleri bildirmiştir. Bu nedenle bir inancın veya uygulamanın dinin parçası olup olmadığını belirlerken insanların alışkanlıklarına, geçmişten gelen kabullerine ya da çoğunluğun ne yaptığına bakamayız. Ölçümüz Allah’ın kitabı olmalıdır.

Nitekim Allah şöyle buyurur:
“Allah size Kitab’ı açıklanmış olarak indirmişken Allah’tan başka bir hakem mi arayayım?” (En’âm, 6/114)
Bu soru, dinin kaynağı konusunda son derece belirleyicidir. Allah kitabını açıklanmış olarak indirdiğini bildirirken insanların din konusunda başka hüküm koyucular araması nasıl açıklanabilir? Elbette insanlar araştırabilir, düşünebilir, ayetler üzerinde çalışabilir ve birbirlerinden bilgi edinebilir. Ancak hiçbir insanın yorumu Allah’ın hükmü yerine geçirilemez.

Allah, dinin tamamlandığını da açıkça bildirmiştir:
“Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, size nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslam’ı seçtim.” (Mâide, 5/3)
Dinin tamamlanmış olması, insanların sonradan yeni hükümler ve ibadetler oluşturarak Allah’ın dinine ekleme yapamayacağını da ortaya koymaktadır. Bir insanın güzel niyetle ortaya koyduğu bir davranış, toplumda yaygınlaşması veya yüzyıllardır sürdürülmesi onu Allah’ın emri hâline getirmez. Kültürel bir alışkanlıkla dinî bir hüküm arasındaki ayrım mutlaka korunmalıdır.

Nebi Muhammed’in elçilik görevi ve vahye bağlılığı
Nebi Muhammed’in insanlara taşıdığı mesajın merkezinde Allah’ın vahyi bulunuyordu. Onun görevi yeni bir din oluşturmak, Allah’ın bildirdiği hükümlere kendi düşüncelerinden eklemeler yapmak veya insanlara Allah’tan bağımsız bir dinî düzen kurmak değildi. O, Allah’ın elçisi olarak kendisine vahyedilene uymak ve onu insanlara ulaştırmakla sorumluydu.

Kur’an’da bu sorumluluk açıkça ifade edilir:
“De ki: Ben elçilerin ilki değilim. Bana ve size ne yapılacağını da bilmem. Ben sadece bana vahyedilene uyarım. Ben sadece apaçık bir uyarıcıyım.” (Ahkâf, 46/9)

Bir başka ayette de şöyle buyrulur:
“De ki: Ben size Allah’ın hazineleri benim yanımdadır demiyorum. Ben gaybı da bilmem. Size ben bir meleğim de demiyorum. Ben sadece bana vahyedilene uyuyorum.” (En’âm, 6/50)
Bu ayetlerde Resulün kendi konumunu nasıl tanımladığı görülmektedir. O, kendisine vahyedilenin dışına çıkarak bağımsız bir dinî hüküm koyucu olduğunu söylememektedir. Kendi düşüncesini Allah’ın dini olarak sunmamakta, insanları da kendisine Allah’tan bağımsız bir bağlılığa çağırmamaktadır.

Burada Resulün konumunu doğru anlamak gerekir. Allah’ın elçisi olması, ona vahiyden bağımsız olarak dinin kaynağı olma yetkisi vermez. Resulün görevi, Allah’tan aldığı mesajı tebliğ etmek ve bu mesaja uygun yaşamaktır. Dolayısıyla Resule itaat, onun Allah’tan getirdiği mesaja itaattir. Resule itaati, Allah’ın vahyinden bağımsız söz ve hükümleri dinin kaynağı hâline getirmek şeklinde yorumlamak, elçilik görevinin özünü değiştirmektir.

Allah, Resulüne verilen görevi şöyle bildirir:
“Ey Resul! Rabb’inden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O’nun elçiliğini yapmamış olursun.” (Mâide, 5/67)
Bu ayet, elçilik görevinin temelini açıkça ortaya koymaktadır. Resul, kendisine indirileni tebliğ etmekle yükümlüdür. Dolayısıyla Nebi Muhammed’in insanlığa bıraktığı mirası anlamak için onun adına sonradan oluşturulan kabullere değil, taşıdığı vahye bakmak gerekir.

Vahyin korunması ve insanların oluşturduğu dinî kaynaklar
Allah, Kur’an’ın korunacağını açıkça bildirmiştir:
“Şüphesiz o zikri biz indirdik! Onun koruyucusu da elbette biziz.” (Hicr, 15/9)
Bu güvence, Allah’ın indirdiği kitabın insanlık için değişmez bir ölçü olduğunu ortaya koymaktadır. Kur’an’ın korunması, dinin temel kaynağının da korunması demektir. İnsanların Allah’ın kitabını anlamak ve yaşamak yerine, dinî hükümler konusunda başka anlatımları belirleyici hâle getirmeleri bu nedenle ciddi biçimde sorgulanmalıdır.

Tarih boyunca Nebi Muhammed’e ait olduğu ileri sürülen çok sayıda söz, davranış ve anlatım dinî kaynak olarak kabul edilmiştir. Bunların bir kısmı yalnızca tarihî bilgi niteliğinde görülmemiş, doğrudan inanç ve ibadet belirleyen hükümler hâline getirilmiştir. Böylece Kur’an’ın yanında, hatta zaman zaman önünde, insan aktarımları yer almıştır.

Oysa bir sözün Nebi Muhammed’e atfedilmesi, onun Allah’ın vahyi olduğu anlamına gelmez. Bir anlatımın yüzyıllardır aktarılması da ona din adına hüküm koyma yetkisi kazandırmaz. Üstelik rivayetlerin kendi aralarında ve Kur’an’ın bildirdiği ilkelerle çelişmesi, bunların dinin değişmez ölçüsü olarak kabul edilemeyeceğini gösterir.

Burada yapılması gereken, çelişkili aktarımlar arasından tercih yapmak veya Kur’an’a aykırı olanları farklı yorumlarla kabul edilebilir hâle getirmek değildir. Dinin ölçüsü Allah’ın kitabıdır. Hiçbir insanın sözü, ne kadar değerli kabul edilirse edilsin, Allah’ın bildirdiği vahyin yerine geçirilemez.

Furkan suresinde Resulün şu şikâyeti yer alır:
“Resul, ‘Ey Rabbim! Kavmim bu Kur’an’ı terk edilmiş bir şey hâline getirdi.’ dedi.” (Furkân, 25/30)
Kur’an’ı terk etmek yalnızca onu okumamak değildir. Onu hayatın dışında bırakmak, hükümlerini dikkate almamak, anlaşılmasını gereksiz görmek ve din konusunda başka kaynakları onun önüne geçirmek de bu terk edişin farklı biçimleridir. İnsanlar Kur’an’ı okuyabilir, ezberleyebilir ve güzel seslerle dinleyebilir. Ancak dinin ölçüsünü başka kaynaklarda arıyorlarsa, kitabın rehberliğini hayatlarının merkezine yerleştirmemiş olurlar.

Geleneklerin zamanla dinin parçası hâline gelmesi
Dinî değişim çoğu zaman bir anda gerçekleşmez. Önce bir düşünce veya uygulama ortaya çıkar. Ardından ona dinî anlamlar yüklenir. Zamanla toplum tarafından benimsenir, sonraki kuşaklara aktarılır ve başlangıçta insanların tercihi olan bir davranış, dinin değişmez bir gereği gibi algılanmaya başlanır.

Bu süreçte aileden öğrenilen alışkanlıklar, toplumun kültürü, geçmişten aktarılan kabuller ve dinî otorite kabul edilen kişilerin görüşleri etkili olur. İnsanlar çoğu zaman bir uygulamanın kaynağını araştırmak yerine, kendilerine öğretilen şekliyle yaşamayı tercih eder. Çünkü çocukluğundan beri gördüğü, ailesinden öğrendiği ve çevresindeki herkesin yaptığı bir davranışın sorgulanması kolay değildir.

Kandil geceleri bu açıdan değerlendirilmesi gereken örneklerden biridir. İnsanların belirli gecelerde bir araya gelmesi, dua etmesi, Kur’an okuması veya Allah’ı anması kendi başına kötü bir davranış değildir. Ancak belirli gecelerin Allah tarafından özel olarak kutsandığı, o gecelere özgü ibadetler belirlendiği veya bu uygulamaların dinî bir zorunluluk olduğu ileri sürüldüğünde bunun vahye dayandırılması gerekir.

Kur’an’da bugün kandil geceleri adıyla kutlanan günleri kapsayan, bu gecelere özgü bir ibadet takvimi bulunmamaktadır. Allah’ın bildirmediği bir uygulamayı O’nun emri olarak sunmak doğru değildir. İnsan istediği zaman dua edebilir, Allah’ı anabilir ve Kur’an okuyabilir. Bunun için Allah’ın belirlemediği özel zamanlar oluşturup bunları dinin gereği olarak kabul etmeye ihtiyaç yoktur.

Türbeler çevresinde gelişen uygulamalar da aynı ölçüyle değerlendirilmelidir. Bir insanın mezarını ziyaret etmek, ölümü hatırlamak ve geçmişten ibret almak başka; mezarda yatan kişiden medet ummak, dileklerini ona yöneltmek veya onun Allah katında özel bir aracılık gücü bulunduğuna inanmak başkadır.

Allah şöyle buyurur:
“Mescitler şüphesiz Allah’ındır. O hâlde Allah ile birlikte kimseye kulluk etmeyin.” (Cin, 72/18)

Bir başka ayette de insanın doğrudan Allah’a yönelmesi gerektiği şöyle anlatılır:
“Darda kalan kendisine yalvardığı zaman ona karşılık veren, sıkıntıyı gideren ve sizi yeryüzünün halifeleri yapan kimdir? Allah ile birlikte başka bir ilah mı var! Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” (Neml, 27/62)
Bu ayetlerin ortaya koyduğu ilke açıktır: Dua ve kulluk Allah’a yöneltilmelidir. Hiçbir insan, ne kadar değerli kabul edilirse edilsin, Allah’ın yerine geçirilemez. İnsanlardan hayattayken imkânları ölçüsünde yardım istemekle, ölmüş bir insandan görünmeyen âlemde yardım beklemek aynı şey değildir. Allah’a ait olan yetki ve özellikleri başka varlıklara yüklemek, kulluğun yönünü değiştiren ciddi bir sorundur.

Mezhepler ve tarikatlar: Dinî aidiyetin ayrılığa dönüşmesi
İnsanların din adına oluşturduğu yapıların en önemli sonuçlarından biri, Müslümanların farklı dinî kimlikler etrafında bölünmesidir. Zaman içinde farklı yorumlar kurumsallaşmış, kendi kurallarını ve bağlılık biçimlerini oluşturmuştur. Bir süre sonra insanlar kendilerini yalnızca Müslüman olarak tanımlamak yerine, belirli bir mezhebin veya tarikatın mensubu olarak tanımlamaya başlamıştır.

Elbette insanlar farklı düşünebilir ve Kur’an ayetleri üzerinde farklı değerlendirmeler yapabilir. Bir konudaki yorum farklılığı tek başına düşmanlık sebebi değildir. Ancak bir yorumun Allah’ın değişmez hükmü gibi sunulması, o yoruma bağlılığın dinin şartı hâline getirilmesi ve insanların bu aidiyetler üzerinden birbirlerini değerlendirmesi ciddi bir sorundur.

Allah, dinin parçalanması konusunda şöyle uyarır:
“Dinlerini parça parça edip gruplara ayrılanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilişkin yoktur. Onların işi ancak Allah’a kalmıştır. Sonra Allah onlara yaptıklarını bildirecektir.” (En’âm, 6/159)

Bir başka ayette ise şöyle buyrulur:
“Hep birlikte Allah’ın ipine sımsıkı sarılın; bölünüp parçalanmayın. Allah’ın size olan nimetini hatırlayın. Hani siz birbirinize düşman idiniz de O, kalplerinizi birleştirmişti. İşte O’nun bu nimeti sayesinde kardeşler olmuştunuz.” (Âl-i İmrân, 3/103)
Allah’ın insanlardan istediği birlikteliğin kaynağına dikkat etmek gerekir. İnsanları bir arada tutacak olan şey bir mezhebe, tarikata, cemaate veya dinî lidere bağlılık değildir. Allah’ın ipine, yani O’nun gönderdiği vahye sarılmaktır. Çünkü insanların oluşturduğu aidiyetler zamanla üstünlük iddialarına ve ayrılıklara dönüşebilir. Oysa Kur’an bütün Müslümanların ortak rehberidir.

Bir insanın kendisini belirli bir mezhebe ait görmesi, o mezhebin bütün görüşlerini sorgulanamaz kabul etmesini gerektirmez. Hiçbir mezhep Allah’ın kitabının üzerinde bir konuma yerleştirilemez. Aynı şekilde hiçbir şeyh, âlim veya dinî önder Allah’ın dinini belirleyen makamda değildir.

Tarikatlarda görülen şeyhe mutlak bağlılık, sorgulamadan itaat ve kurtuluşu bir insanın rehberliğine bağlama anlayışı da bu açıdan değerlendirilmelidir. İnsanların bilgi ve tecrübelerinden yararlanmak başka, bir insanın dinî otoritesine teslim olmak başkadır. Allah, insana akıl ve irade vermiş, onu kendi sorumluluğunu taşıyan bir varlık olarak yaratmıştır. Bu sorumluluğu başka bir insana devretmek, kulluğun özünü zedeler.

Hüküm koyma yetkisi yalnızca Allah’ındır
Dinin değişime uğramasının temelinde, insanların Allah’ın belirlediği sınırlarla yetinmeyip kendi kabullerini de dinî hüküm hâline getirmeleri vardır. Oysa Kur’an, hüküm koyma yetkisinin kime ait olduğunu açıkça bildirir:
“Hüküm yalnızca Allah’ındır. O, kendisinden başkasına kulluk etmemenizi emretmiştir. İşte dosdoğru din budur. Fakat insanların çoğu bilmez.” (Yûsuf, 12/40)
İnsanlar kendi düşüncelerini açıklayabilir, farklı konularda değerlendirmelerde bulunabilir. Ancak bunları Allah’ın hükmü olarak sunamaz. Allah’ın helal kıldığını haram, haram kıldığını helal ilan edemez. Bir uygulamayı dinin zorunlu şartı hâline getiremez.

Allah’ın indirdiğiyle hükmetme konusundaki uyarı da açıktır:
“Kim Allah’ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.” (Mâide, 5/44)
Bu ayetin bağlamını ve ağırlığını göz ardı etmemek gerekir. Ayet, Allah’ın indirdiği hükümleri terk ederek başka hükümleri esas almanın ne kadar ciddi bir sorumluluk olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte ayeti, her farklı yorum yapan veya herhangi bir konuda hata eden insan hakkında gelişigüzel hüküm vermek için kullanmak doğru değildir. Burada asıl dikkat çekilen mesele, Allah’ın hükmünü devre dışı bırakarak başka hükümleri belirleyici kabul etmektir.

Bu nedenle din adına ortaya konulan her hükmün kaynağı sorgulanmalıdır. Bir insanın görüşü ne kadar yaygın kabul görürse görsün, Allah’ın hükmüne dönüşmez. İnsanların görevi Allah’ın bildirdiği sınırları korumak, kendi düşüncelerini ise bu sınırların üzerinde görmemektir.

Salat ve kulluk bilincinin hayatın bütününe yansıması
Allah’ın indirdiği dini yaşamak, yalnızca yanlış inançları ve sonradan oluşturulmuş uygulamaları terk etmekle tamamlanmaz. Kur’an’ın insana kazandırmak istediği kulluk bilincini hayatın merkezine yerleştirmek de gerekir. Bu noktada salatın önemi ortaya çıkar.

Salat, insanın Allah ile bağını canlı tutan, onu kulluk bilincine yönelten temel ibadetlerdendir. Allah’ı anmak, O’na yönelmek ve O’nun bildirdiği sorumlulukları hayatın içinde korumak bu bilincin önemli unsurlarıdır. Salatı yalnızca belirli zamanlarda yerine getirilen şekilsel bir uygulamaya indirgemek, onun insanın hayatındaki etkisini gözden kaçırmamıza neden olur.

Allah şöyle buyurur:
“Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allah’ı anmak elbette (ibadetlerin) en büyüğüdür. Allah yaptıklarınızı bilir.” (Ankebût, 29/45)
Bu ayet, salatın anlamlarında birisi olan namazın insanın davranışlarıyla olan bağını ortaya koymaktadır. Allah’ı anmak ve O’na yönelmek, insanın hayatında ahlaki bir karşılık bulmalıdır. İbadetlerini yerine getirdiğini söyleyen bir insanın başkalarına haksızlık etmesi, yalan söylemesi, emanete ihanet etmesi veya başkalarının haklarını gözetmemesi, kulluk bilincinin hayatına yeterince yansımadığını gösterir.

Kur’an’ın istediği kulluk, yalnızca belirli zamanlarda yerine getirilen ibadetlerden ibaret değildir. Adaletli olmak, doğru sözlü davranmak, emaneti korumak, ölçü ve tartıda hile yapmamak, ihtiyaç sahibinin hakkını gözetmek ve zulümden uzak durmak da bu kulluğun ayrılmaz parçalarıdır.

Dolayısıyla bozulmamış dini yaşamak, yalnızca bazı gelenekleri terk etmek değil, Allah’ın bildirdiği bütün sorumlulukları hayatın her alanında yerine getirmektir.

Nebi Muhammed’den sonra da dinin sahibi Allah’tır
Nebi Muhammed’in vefatından sonra Allah’ın dini değişmedi. Çünkü dinin sahibi Nebi Muhammed değil, Allah’tır. Onun elçilik göreviyle taşıdığı vahiy, insanların sonraki dönemlerde oluşturduğu yorumlara veya dinî kurumlara bağlı değildir. Hiç kimse onun ardından Allah adına yeni hükümler koyma veya mevcut dini kendi anlayışına göre yeniden şekillendirme yetkisi kazanmış değildir.

Ancak tarihsel süreçte farklı dönemlerin siyasi, sosyal ve kültürel şartları dinî anlayışları etkilemiştir. İnsanlar kendi dönemlerinin sorunlarına çözüm ararken çeşitli yorumlar geliştirmiş, bu yorumların bazıları zamanla kurumsallaşmış ve dinin değişmez hükümleri gibi kabul edilmiştir. Böylece Allah’ın bildirdiği dinin çevresinde insanların oluşturduğu geniş bir inanç ve uygulama alanı meydana gelmiştir.

Burada geçmişte yaşamış insanları bütünüyle değersiz görmek veya onların bilgi ve emeklerini yok saymak söz konusu değildir. Ancak geçmişte yaşamış bir âlimin, yöneticinin veya dinî önderin görüşü de insan görüşüdür. Hiçbirinin sözü Allah’ın kitabının yerine geçirilemez.

Bir düşüncenin eski olması onun doğru olduğunu kanıtlamadığı gibi, yeni olması da yanlış olduğunu göstermez. Ölçü, düşüncenin hangi dönemde ortaya çıktığı değil, Allah’ın kitabıyla ne ölçüde örtüştüğüdür. Geçmişten gelen bütün kabuller bu ölçüyle değerlendirilebilmelidir.

Sonuç: Nebi Muhammed’in mirasına sahip çıkmak
Bugün din adına yaşanan karmaşanın temelinde, Allah’ın indirdiği din ile insanların zaman içinde oluşturduğu dinî kabullerin birbirine karıştırılması yatmaktadır. Allah’ın kitabı rehber olarak elimizde dururken geleneklerin, mezheplerin, tarikatların ve insan sözlerinin belirleyici konuma yükseltilmesi, bizi vahyin gösterdiği yoldan uzaklaştırmıştır.

Oysa dinin sahibi Allah’tır. Hüküm koyma yetkisi O’na aittir. Nebi Muhammed’in elçilik göreviyle insanlığa taşıdığı mesaj da Allah’ın vahyidir. Onun mirasına sahip çıkmak, adına sonradan oluşturulmuş anlatımlara bağlanmak veya onun üzerinden kurulan dinî otoriteleri benimsemek değildir. Onun mirası, Allah’ın vahyini insanlığa ulaştırmış olmasıdır.

Bu nedenle din adına ortaya konulan her düşünce, her ibadet anlayışı, her yasak ve her zorunluluk Kur’an’ın ölçüsüne tabi tutulmalıdır. Hiçbir gelenek Allah’ın emrinin önüne geçmemeli, hiçbir insanın sözü Allah’ın hükmüyle eşit görülmemeli, hiçbir dinî topluluk kendisini hakikatin tek temsilcisi olarak sunmamalıdır.

Allah’ın gönderdiği din, insanların eklemeleriyle tamamlanacak veya eksiltmeleriyle yeniden kurulacak bir din değildir. Allah dinini bildirmiş, kitabını indirmiş ve onu koruyacağını açıklamıştır. İnsanların görevi bu dine yeni hükümler eklemek değil, Allah’ın bildirdiği hükümleri anlamak ve yaşamaktır.

Nebi Muhammed’in insanlığa bıraktığı en büyük miras, Allah’ın vahyidir. Bu mirası korumanın yolu, onun adına oluşturulan kabulleri sorgulamadan benimsemek değil, Allah’ın indirdiği kitaba bağlı kalmaktır. Çünkü dinin kaynağı da sahibi de Allah’tır. İnsanların görevi ise bu dine ortaklar oluşturmak değil, yalnızca Allah’a kulluk etmektir.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah’ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com