EHL-İ SÜNNET VE’L-CEMAAT NASIL OLUŞTU? – Özet

Ehl-i sünnet ve’l-cemaat kavramı bugün çoğu zaman Nebi Muhammed döneminden beri değişmeden varlığını sürdüren tek ve bütüncül bir dinî yapı gibi sunulmaktadır. Oysa tarihî süreç bunun daha farklı olduğunu göstermektedir. İslam’ın ilk dönemlerinde yaşanan siyasî mücadeleler ve ardından ortaya çıkan itikadî tartışmalar, Müslüman toplum içerisinde farklı grupların ve anlayışların oluşmasına zemin hazırlamıştır. Hz. Osman’ın öldürülmesi, Hz. Ali ile Muâviye arasındaki mücadele, Sıffîn ve hakem olayı gibi gelişmelerin ardından Haricîlik ve Şîa gibi oluşumlar belirginleşmiş; kader, iman, büyük günah ve benzeri konulardaki tartışmalarla birlikte farklı itikadî ekoller ortaya çıkmıştır. Bu ortamda “sünnet” ve “cemaat” kavramlarıyla kendisini tanımlayan çevreler zaman içerisinde belirginleşmiş, Ehl-i sünnet ve’l-cemaat kimliği ise sonraki yüzyıllarda daha sistemli bir hâle gelmiştir.

Bu nedenle bir anlayışın tarih boyunca geniş kitleler tarafından benimsenmiş olması, onun bütün görüşlerinin Allah tarafından belirlenmiş olduğunu göstermez. Kur’an, çoğunluğun her zaman hakikatin ölçüsü olmadığını açıkça bildirir:

“Yeryüzündekilerin çoğunluğuna uyarsan seni Allah’ın yolundan saptırırlar. Onlar ancak zanna uyarlar.”
(En‘âm, 6/116)

Aynı şekilde insanların atalarından ve geçmişten devraldıkları inançları sorgulamadan sürdürmeleri de Kur’an tarafından eleştirilir. Dolayısıyla “Ehl-i sünnet böyle kabul ediyor”, “yüzyıllardır böyle uygulanıyor” veya “büyük âlimler böyle söylüyor” ifadeleri, bir görüşün Allah’ın hükmü olduğunu ispatlamaya yetmez. Din adına ortaya konulan her hükmün Allah’ın kitabındaki delili araştırılmalıdır.

Ehl-i sünnet kavramındaki “sünnet” kelimesi de ayrıca ele alınmalıdır. Kur’an’da sünnet kelimesi yalnızca Nebi Muhammed’in söz ve davranışları anlamında kullanılmaz; Allah’ın değişmeyen uygulaması ve yasası için de kullanılır. Bu sebeple sünneti doğrudan hadis rivayetleriyle özdeşleştirmek, Kur’an’ın kullanımını dikkate almadan yapılmış bir yorum olur. Nebi Muhammed’in örnekliği ise Allah’ın vahyinden bağımsız bir hayat anlayışında değil, kendisine vahyedilene uymasındadır. Kur’an’da onun şöyle söylemesi istenir:

“De ki: Ben yalnızca bana vahyedilene uyuyorum.”
(Yûnus, 10/15)

Ahzâb Suresi’nin 21. ayetinde Nebi Muhammed’in “güzel örnek” olduğu bildirilir. Ancak bu ayette, daha sonraki dönemlerde derlenen hadislerin dinin ikinci kaynağı olduğu şeklinde açık bir hüküm bulunmaz. Üstelik Kur’an aynı “güzel örnek” ifadesini Nebi İbrahim ve onunla birlikte olanlar için de kullanmaktadır. Bu durum, “güzel örnek” kavramının mutlaka bir hadis külliyatına bağlanması gerekmediğini gösterir. Elçilerin örnekliği esas olarak Allah’a bağlılıklarında, tevhid mücadelelerinde ve vahye teslimiyetlerinde ortaya çıkar.

“Resûle itaat” konusu da aynı ölçüyle değerlendirilmelidir. Kur’an, Elçi’ye itaatin Allah’a itaat olduğunu bildirir. Bunun temel sebebi, Elçi’nin kendi adına bağımsız bir din oluşturması değil, Allah’ın mesajını insanlara ulaştırmasıdır. Bu nedenle “Resûle itaat” ifadesinden hareketle, daha sonra insanlar tarafından derlenmiş bütün rivayetleri otomatik olarak Allah’ın dini hâline getirmek ayrıca delillendirilmesi gereken bir iddiadır. Elçinin örnekliği ile Elçi’ye sonradan nispet edilen her söz ve davranış aynı şey değildir.

Sonuç olarak mesele “Ehl-i sünnet doğru mudur, yanlış mıdır?” sorusuna indirgenmemelidir. Asıl mesele, Ehl-i sünnet adına ortaya konulan hükümlerin hangilerinin Allah’ın kitabına dayandığı, hangilerinin ise tarih içerisinde oluşmuş yorum, kabuller ve geleneklerden beslendiğidir. Çünkü bir görüşün doğruluğunu belirleyen onun adı, yaygınlığı, geçmişinin uzunluğu veya onu savunan insanların çokluğu değildir. Hakikatin ölçüsü, Allah’ın vahyidir.

“Hüküm yalnız Allah’ındır.”
(Yûsuf, 12/40)

Bu bakımdan din adına söylenen her söz delil ister. Bir hükmün asırlar boyunca uygulanmış olması onu kendiliğinden ilahî hüküm hâline getirmez; büyük âlimlerin benimsemiş olması da onu sorgulanamaz kılmaz. Çünkü zaman, kalabalık ve otorite hakikatin yerine geçemez. Bir inancın ne kadar eski olduğundan önce, Allah’ın kitabında ne kadar sağlam bir karşılığının bulunduğuna bakmak gerekir. Kur’an’ın istediği teslimiyet, insanların oluşturduğu dinî kimliklere değil, Allah’ın indirdiği vahye teslimiyettir.

Asıl tehlike de burada başlar: İnsanlar zamanla kendi yorumlarını dinin kendisiyle, kendi mezheplerini hakikatin kendisiyle ve kendi tarihlerini vahyin tarihiyle özdeşleştirebilirler. Böyle olduğunda artık Kur’an, dinin ölçüsü olmaktan çıkarılıp mevcut anlayışı doğrulayan bir kaynağa dönüştürülür. Oysa yapılması gereken bunun tam tersidir. Önce vahiy ölçü alınmalı, ardından bütün isimler, mezhepler, cemaatler, âlimler, yorumlar ve gelenekler bu ölçünün karşısına konulmalıdır. Kur’an’a uyan alınmalı, uymayan ise adı ne kadar büyük olursa olsun din adına bağlayıcı kabul edilmemelidir.

Bu sebeple Ehl-i sünnet ve’l-cemaat tarihî açıdan önemli bir oluşum ve geniş bir gelenek olabilir; ancak tarihî bir oluşumun varlığı ile Allah’ın değişmez dini aynı şey değildir. Din Allah’ın dinidir; hiçbir cemaatin, mezhebin veya tarihî mirasın mülkü değildir. İnsanların oluşturduğu kimlikler zamanla değişebilir, bölünebilir, birleşebilir ve farklı yorumlara dönüşebilir. Vahiy ise ölçü olma niteliğini korur.

Öyleyse mesele hangi ismin altında durulduğu değil, hangi ölçünün önünde durulduğudur. Hakikat, “Biz böyle gördük” cümlesiyle değil, “Allah böyle bildirdi” deliliyle ortaya konulabilir. Din söz konusu olduğunda son sözü geleneğin değil, vahyin söylemesi gerekir. Çünkü insanın görevi bir geleneği haklı çıkarmak değil, hakikate teslim olmaktır. Ölçü insanların oluşturduğu din değil; insanların din adına söylediklerini ölçen Allah’ın kitabıdır.

Aynı başlıktaki daha kapsamlı bilgiler için aşağıdaki web adresinde yer alan makaleyi inceleyebilirsiniz.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.
 
Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah’ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com