İNSANIN İÇSEL GÜCÜNÜ FARK ETMESİ: KUR’AN’IN HATIRLATTIĞI UNUTULMUŞ GERÇEK

İnsanın hayatında en çok tökezlediği noktalardan biri, çoğu zaman sahip olduğu imkânları görememesidir. İnsan kendisine verilen aklı, iradeyi, düşünme ve değerlendirme yeteneğini, olayları doğru okuyabilme imkânını yeterince kullanmadığında, karşılaştığı en küçük sıkıntıda bile kendisini çaresiz hissedebilir.

Bir iş ters gider, bir plan bozulur, beklenen bir sonuç gerçekleşmez veya insan hiç hesap etmediği bir durumla karşılaşır. O anda zihninden hemen şu düşünceler geçmeye başlar: “Neden benim başıma geldi? Bundan sonra ne olacak? Ben bunu nasıl aşacağım?” Bazen sorun olduğundan daha büyük görünür. Çünkü insanın yaşadığı sıkıntı kadar, o sıkıntıya nasıl baktığı da önemlidir. İşte Kur’an tam burada insana başka bir pencere açar.

Kur’an, insanı sürekli düşünmeye, akletmeye, değerlendirmeye, öğüt almaya ve gördüklerinden sonuç çıkarmaya çağırır. Bu çağrıların tamamında dikkat çeken bir şey vardır: İnsan, kendisini edilgen bir varlık olarak görmeye değil, bilinçli bir özne olarak yaşamaya davet edilir.

“Andolsun, insanı en güzel biçimde yarattık.”
(Tîn, 95/4)
Bu ayet üzerinde biraz durmak gerekir. Çünkü insanın kendisini nasıl gördüğü, hayata nasıl baktığını doğrudan etkiler. Kendisini değersiz, çaresiz ve hiçbir şeyi değiştiremeyecek durumda gören insan, sahip olduğu imkânları da kullanamaz. Oysa Rabb’imiz insanı küçümseyerek değil, ona yaratılışındaki değeri hatırlatarak konuşur.

Fakat burada önemli bir ayrım var. İnsanın değerli olması, her şeyi kendi gücüyle yapabileceği anlamına gelmez. İnsan güçlüdür ama sınırsız değildir. İrade sahibidir ama geleceğin tamamına hâkim değildir. Akleder ama her şeyi bilemez. Çalışır, tedbir alır, karar verir; fakat sonucu kendi belirleyemez.

İşte gerçek denge burada başlar. İnsan ne kendisini tamamen çaresiz görmeli ne de kendisini her şeye gücü yeten bir varlık sanmalıdır. Kur’an’ın insana kazandırdığı bilinç, tam olarak bu iki uç arasında sağlam bir yerde durmayı öğretir. İnsan, Rabb’ine muhtaç olduğunu bilirken kendi sorumluluğunu da başkasına devretmez.

Çünkü Kur’an’a göre insanın hayatındaki değişimin başlangıç noktalarından biri yine insanın kendisidir.
“Şüphesiz bir toplum, kendilerinde olanı değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez.”
(Ra‘d, 13/11)
Bu ayet, insanın kendi hayatındaki sorumluluğunu anlaması açısından son derece önemlidir. Dikkat ederseniz Rabb’imiz burada insana, “Sen hiçbir şey yapamazsın, sadece bekle.” demiyor. Tam tersine, insanın kendisinde olanı değiştirmesi gerektiğini bildiriyor. Demek ki insanın içinde değiştirebileceği şeyler var.
Düşüncesi değişebilir. Bakışı değişebilir. Kararları değişebilir. Alışkanlıkları değişebilir. Yanlışlarından vazgeçebilir. Doğruyu tercih edebilir. Kötüye yönelmekten sakınabilir. Sabredebilir. Çalışabilir. Öğrenebilir. Kendini sorgulayabilir. İşte insanın içsel gücü dediğimiz şeyin önemli bir kısmı burada ortaya çıkıyor. Bu güç, insanın kendi kendisine yeterli olması değildir. Bu güç, Rabb’imizin kendisine verdiği imkânları fark edip onları doğru yönde kullanabilmesidir.

Bazen insanın en büyük problemi, gücünün olmaması değil, sahip olduğu gücü yanlış yerde aramasıdır. Bir başkasının kendisini kurtarmasını bekler. Bir liderin onun adına karar vermesini ister. Bir grubun arkasına sığınır. Atalarının yaptığı şeyleri sorgulamadan tekrar eder. Toplum ne diyorsa onu doğru kabul eder. Çevresindeki insanların onayını kaybetmemek için kendi aklını susturur. Sonra da bütün bunların sonucunda ortaya çıkan hayatın sorumluluğunu başkalarına yükler. Kur’an ise insanı tekrar kendi merkezine çağırır.

Çünkü Rabb’imiz insana yalnızca “şunu yap, bunu yapma” demiyor; aynı zamanda nedenini düşünmesini istiyor.
“Hiç akletmez misiniz?”
(Bakara, 2/44)

“Hiç düşünmez misiniz?”
(En‘âm, 6/50)

“Onlar Kur’an’ı düşünmüyorlar mı?”
(Muhammed, 47/24)
Kur’an’ın bu soruları aslında insanın zihnine yöneltilmiş sorulardır.Rabb’imiz insandan körü körüne bir kabul istemiyor. İnsan aklını devre dışı bıraksın, başkasının söylediklerini sorgulamadan tekrar etsin, kendisine verilen düşünme yeteneğini bir kenara bıraksın istemiyor.Tam tersine insanın görmesini, anlamasını ve değerlendirmesini istiyor.Çünkü iman, insanın aklını terk etmesi değil; aklını doğru kullanarak hakikati kavramasıdır.

Burada “akletmek” kelimesini yalnızca bilgi sahibi olmak şeklinde anlamamak gerekir. Çok şey bilen bir insan, bildiklerinden doğru sonuç çıkaramayabilir. Akletmek; bilgiyi değerlendirmek, bağlantıları görmek, doğru ile yanlışı ayırmak ve ulaştığı sonucun gereğini yerine getirmektir. Bu nedenle Kur’an’ın akla yaptığı vurgu, insanı sadece düşünmeye değil, düşüncesinin sorumluluğunu üstlenmeye de çağırır.

Bir insan gerçeği gördüğü hâlde gereğini yapmıyorsa, yalnızca “biliyorum” demesi yeterli değildir. Çünkü bilgi, davranışa dönüşmediği zaman insanın hayatını değiştirmeyebilir. İşte burada irade devreye girer. İnsan bilir ve tercih eder. Görür ve karar verir. Anlar ve sorumluluk üstlenir. Kur’an’ın insanı muhatap almasının önemli bir tarafı da budur.Rabb’imiz insana seçim yapabilme imkânı verildiğini bildirir:
“Kim dilerse iman etsin, kim dilerse inkâr etsin.”
 (Kehf, 18/29)
Bu ayeti “insan ne yaparsa yapsın fark etmez” şeklinde anlamak mümkün değildir. Tam tersine ayetin devamında tercihin sonuçlarına dikkat çekilir. Yani insanın önünde seçeneklerin bulunması, sonuçların ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Özgürlük ile sorumluluk birbirinden ayrı değildir. İnsan tercih edebildiği için sorumludur. Sorumlu olduğu için de yaptığı tercihlerin sonuçlarını düşünmek zorundadır. Bu yüzden Kur’an’ın insanı sorumlu tutması, insanı küçültmek değil, onun iradesini ciddiye almaktır.

Bir çocuğa hiçbir sorumluluk verilmez. Çünkü henüz birçok şeyi değerlendirecek olgunluğa sahip değildir. Fakat insan akıl, irade ve bilinç sahibi bir varlık olarak yaratılmıştır. Bu nedenle yaptıklarından sorumludur.
“İnsan için ancak çalışmasının karşılığı vardır.”
(Necm, 53/39)
Bu ayet, insanın hayat karşısındaki konumunu son derece açık biçimde ortaya koyar. İnsan başkasının hayatını yaşayamaz. Başkasının iradesiyle kendi sorumluluğunu yerine getiremez. Başkasının yaptığı iyilikle kendi hesabını kapatamaz. Başkasının düşüncesini kendi düşüncesi yerine koyarak hakikate ulaşamaz. Çünkü hesap günü herkes kendi yaptıklarıyla karşılaşacaktır.
“Her insanın yaptığını kendi boynuna doladık. Kıyamet günü onun için açılmış olarak önüne konacak bir kitap çıkaracağız.”
(İsrâ, 17/13)
Bu gerçek, insanın neden kendi hayatının sorumluluğunu üstlenmesi gerektiğini açıklar. Dolayısıyla Kur’an’ın insana kazandırdığı içsel güç, “Ben her şeyi başarırım.” düşüncesi değildir. Daha gerçekçi ve daha derin bir şeydir: “Ben bana verilen imkânları kullanmakla sorumluyum.”

İnsan bazen sonucu kontrol edemediği için kendisini güçsüz hisseder. Oysa insanın görevi her sonucu kontrol etmek değildir. Onun görevi doğru olanı seçmek, elinden geleni yapmak ve sonucu Rabb’ine bırakabilmektir. İşte tevekkül burada anlam kazanır. Tevekkül, hiçbir şey yapmadan beklemek değildir. Tedbir almadan “Rabb’im halleder” demek değildir. Çalışmayı bırakıp sonucu beklemek değildir. Tevekkül, insanın yapabileceğini yaptıktan sonra gücünün sınırını bilmesi ve Rabb’ine güvenmesidir. Bu nedenle insanın içsel gücünü fark etmesi, aynı zamanda kendi sınırlarını fark etmesidir. Çünkü insan ne kadar güçlü olduğunu bilmelidir ama ne kadar sınırlı olduğunu da unutmamalıdır. Bu denge insanı kibirden korur. Aynı zamanda çaresizlikten de çıkarır.

Bazen hayatımızda öyle dönemler olur ki, yaşadığımız bir problem bütün hayatımızı kaplamış gibi görünür. Bir mesele zihnimizde o kadar büyür ki, onun dışında hiçbir şey göremez hâle geliriz. Oysa sorun hayatımızın tamamı değildir. Bir problem, bütün hayatın kendisi değildir. Bir başarısızlık, insanın tamamının başarısız olduğu anlamına gelmez. Bir yanlış karar, insanın bir daha doğru karar veremeyeceği anlamına gelmez. Bir kayıp, hayatın bütün anlamını yok etmez. İnsan bazen yaşadığı bir anı, bütün geleceğinin kaderi zanneder. Kur’an ise insana sabrı öğretir.
“Ey iman edenler! Sabır ve salat ile yardım isteyin. Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir.”
(Bakara, 2/153)
Sabır burada pasif bir bekleyiş değildir. Sabır, doğru olanı yapma kararlılığını sürdürebilmektir. İnsan zorlandığında hemen vazgeçmemektir. Yanlış bir yola sapmamak için kendisini tutabilmektir. Öfkelendiğinde kendisine hâkim olabilmektir. Bir sıkıntıyla karşılaştığında bütün doğrularını terk etmemektir. İşte gerçek güç biraz da budur. Çünkü herkes rahat zamanda güçlü görünür. Asıl mesele, insanın zor zamanda kim olduğunu koruyabilmesidir. Kur’an’ın sabır anlayışı insana tam da bunu kazandırır.

Fakat burada bir başka önemli nokta daha var: İnsan kendisini tanımadan kendi gücünü doğru kullanamaz. Kendi nefsini tanıması gerekir. Kendisini hangi şeylerin etkilediğini bilmelidir. Neye öfkelendiğini, neden korktuğunu, hangi zaaflara sahip olduğunu, hangi düşüncelerin kendisini yanlış yönlendirdiğini fark etmelidir. Çünkü insanın en büyük mücadelesi çoğu zaman dışarıdaki insanlarla değil, kendi içindeki eğilimlerle ilgilidir. Kur’an şöyle bildirir:
“Nefsini arındıran gerçekten kurtulmuştur. Onu kirletip örten ise hüsrana uğramıştır.”
(Şems, 91/9-10)
Buradaki mesele insanın kendisinden nefret etmesi değildir. Tam tersine kendisini tanıması ve temizlemesidir. İnsan kendi iç dünyasına bakmayı öğrenmelidir. “Ben neden böyle düşünüyorum?” “Bu kararı neden veriyorum?” “Bunu gerçekten doğru olduğu için mi yapıyorum, yoksa insanların beni onaylamasını istediğim için mi?” “Ben hakikati mi arıyorum, yoksa kendi düşüncemi haklı çıkarmaya mı çalışıyorum?” “Bir şeyi sırf atalarım yaptığı için mi doğru kabul ediyorum?” “Bir topluluğun içinde olduğum için mi kendimi güvende hissediyorum?” “Yanlış yaptığımı kabul etmek neden bana bu kadar zor geliyor?” İşte insanın kendisiyle konuşmaya başladığı yer burasıdır.

Kur’an’ın insanı düşünmeye çağırması, biraz da bu iç muhasebeye yöneliktir. Çünkü insan dış dünyayı çok kolay sorgular ama kendisini sorgulamakta zorlanır. Başkalarının hatalarını hemen görür. Kendi hatasına ise mazeret bulur. Başkalarının yanlışını eleştirir. Kendi yanlışını savunur. Başkalarının körü körüne inandığını söyler ama kendisinin neye dayanarak inandığını araştırmaz. İşte insanın içsel özgürlüğü, kendisine karşı dürüst olmaya başladığı anda güçlenir. Bunun için Kur’an’ın önemli çağrılarından biri de insanın kendisine bakmasıdır:
“İnsan, neden yaratıldığına bir baksın.”
(Târık, 86/5)
Bu bakış yalnızca insanın biyolojik yaratılışına değil, kendi varlığı üzerinde düşünmesine de kapı açar. Ben kimim? Nereden geldim? Bana ne verildi? Neden sorumluyum? Nereye gidiyorum? Hayatımı hangi ölçüye göre yaşamalıyım?

Bu sorular insanın hayatını sıradan bir yaşamaktan çıkarıp bilinçli bir yürüyüşe dönüştürür. İşte hidayet de burada yalnızca bir bilgi meselesi olmaktan çıkar. Hidayet, doğruyu görüp o doğruya yönelmektir. İnsan doğruyu bulduğu hâlde yanlışta ısrar ediyorsa, bilgi tek başına yeterli değildir. Bu nedenle Kur’an insanın hem zihnine hem vicdanına hem de iradesine hitap eder. İnsanın içsel gücünü fark etmesi, aynı zamanda kendi hayatının seyircisi olmaktan çıkmasıdır. Çünkü bazı insanlar hayatlarını sanki kendileri yaşamıyormuş gibi yaşarlar. Aile ne diyorsa onu yaparlar. Çevre ne diyorsa ona inanırlar. Çoğunluk ne yapıyorsa onu tekrar ederler. Gelenek ne söylüyorsa onu sorgulamadan kabul ederler. Birileri “böyledir” dediğinde, “Neden?” diye sormazlar. Kur’an ise insanı tam bu noktada uyarır.
“Onlara, ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiğinde, ‘Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız’ derler. Ya ataları bir şey akletmemiş ve doğru yolu bulamamışlarsa?”
(Bakara, 2/170)
Bu ayet, insanın başkalarının düşüncesine teslim olmasının ne kadar ciddi bir problem olduğunu gösterir. Ataya saygı başka şeydir, atanın yanlışını doğru kabul etmek başka şeydir. Geleneğe değer vermek başka şeydir, geleneği hakikatin ölçüsü hâline getirmek başka şeydir. Bir topluluğa ait olmak başka şeydir, o topluluğun düşüncesini sorgulanamaz kabul etmek başka şeydir. İşte Kur’an insanı bu bağımlılıklardan kurtarıp kendi aklıyla düşünmeye çağırır.

Bu nedenle Kur’an’ın insanı muhatap alması gerçekten çok dikkat çekicidir. Kur’an sana “başkasının aklıyla yaşa” demiyor. “Benden duyduğunu sorgulama” demiyor. Tam tersine seni düşünmeye çağırıyor. Çünkü Rabb’imizin kitabı, insanın aklını yok etmek için değil, aklını doğru kullanmasını sağlamak için vardır. İşte burada “içsel güç” dediğimiz kavram daha anlamlı bir hâle geliyor.

İnsanın içindeki güç; yalnızca cesaret değildir. Sadece özgüven değildir. Sadece başarıya ulaşma isteği değildir. İçsel güç; doğruyu yanlıştan ayırabilme, yanlışını kabul edebilme, gerektiğinde yönünü değiştirebilme, sıkıntı karşısında dağılmama, nefsinin her isteğine teslim olmama ve bütün bunları Rabb’imizin ölçüleri içinde yapabilme yeteneğidir. Bu yüzden Kur’an’ın insanı güçlendirmesi, ona sürekli “Sen güçlüsün.” demekten ibaret değildir.

Kur’an insanın neden güçlü olması gerektiğini ve bu gücü nereye yönlendirmesi gerektiğini de gösterir. Bir insan çok güçlü olabilir ama gücünü zulüm için kullanabilir. Çok zeki olabilir ama zekâsını insanları kandırmak için kullanabilir. Çok bilgili olabilir ama bilgisini kibirlenmek için kullanabilir. Çok başarılı olabilir ama başarısını başkalarını küçümsemek için kullanabilir. Demek ki güç tek başına yeterli değildir. Gücün doğru bir istikamete ihtiyacı vardır. İşte Kur’an burada devreye girer. İnsanın kapasitesini artırmak kadar, o kapasiteye yön de verir.
İnsanın iradesini güçlendirmek kadar, iradesini hangi ölçülere göre kullanacağını da öğretir. Bu nedenle Kur’an’ın rehberliği ile insanın içsel gücü birbirinden ayrı düşünülemez. Bir tarafta insanın aklı, iradesi ve seçme gücü vardır. Diğer tarafta bu güce yön veren ilahi ölçü vardır. İnsan kendi başına her şeyi bilemeyeceğini kabul ettiğinde Rabb’inin rehberliğine ihtiyaç duyar. Bu, insanın özgürlüğünü azaltmaz. Tam tersine onu yanlış bağımlılıklardan kurtarır.

İnsan Rabb’ine kul olduğunda başka kulluklardan özgürleşir. İnsan hakikate bağlandığında insanların onayına bağımlılığı azalır. İnsan Kur’an’ın ölçüsünü benimsediğinde toplumun her söylediğini doğru kabul etmek zorunda kalmaz. İnsan kendi aklını kullandığında birilerinin onun adına düşünmesine ihtiyaç duymaz. İşte gerçek özgürlük budur.

Kur’an’ın insana verdiği özgürlük, “Canın ne istiyorsa yap.” şeklinde sınırsız bir başıboşluk değildir. Böyle bir anlayış insanı özgürleştirmek yerine kendi arzularının kölesi hâline getirebilir. Kur’an insanı nefsinin her isteğine teslim olmaktan da kurtarır.
“Hevasını kendisine ilah edineni gördün mü?”
(Furkân, 25/43)
İnsan bazen başkasının kölesi olduğunu fark eder ama kendi arzularının kölesi olduğunu fark etmez.

Öfkesinin yönlendirdiği insan özgür değildir. Kibrinin yönlendirdiği insan özgür değildir. Hırsının yönlendirdiği insan özgür değildir. İnsanların beğenisinin peşinden sürüklenen insan özgür değildir. Sürekli başkalarının onayına ihtiyaç duyan insan özgür değildir. Gerçek özgürlük, insanın nefsinin her isteğini yerine getirmesi değil; gerektiğinde kendi nefsine “hayır” diyebilmesidir. İşte bu da ciddi bir içsel güç ister.

Bazen insanın en büyük zaferi bir şeyi elde etmek değil, bir şeyden vazgeçebilmektir. Bazen kazanmak değil, yanlış bir mücadeleyi bırakmak gerekir. Bazen konuşmak değil, susmak gerekir. Bazen kendini savunmak değil, hatanı kabul etmek gerekir. Bazen haklı çıkmak değil, doğru olanı tercih etmek gerekir. Bunların hepsi insanın içsel gücüyle ilgilidir. Kur’an’ın insanı eğitmesi de tam olarak burada önem kazanır.

Kur’an insanın yalnızca dış görünüşünü değil, iç dünyasını da dönüştürür. İnsan önce düşünür. Sonra fark eder. Sonra değerlendirir. Sonra tercih eder. Sonra davranışını değiştirir. Sonra alışkanlıkları değişir. Sonra hayatı değişmeye başlar.  Bu yüzden Kur’an’ın rehberliği insanın hayatında bir anda ortaya çıkan sihirli bir değişim değildir. İnsan, öğrendiğini hayata geçirerek adım adım değişir. Ve belki de burada en önemli noktalardan biri şudur: İnsan kendisini değiştirmeye başladığında, dış dünyanın bütün problemlerinin ortadan kalkacağını düşünmemelidir.

Kur’an insana problemsiz bir hayat vaat etmiyor. Tam tersine hayatın bir imtihan olduğunu bildiriyor:
“Andolsun, sizi biraz korku, açlık, mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle sınayacağız. Sabredenleri müjdele.”
(Bakara, 2/155)
Demek ki güçlü olmak, hiç sıkıntı yaşamamak değildir. Güçlü olmak, sıkıntı geldiğinde doğruyu kaybetmemektir. Korku geldiğinde tamamen dağılmamaktır. Kayıp yaşadığında Rabb’ini unutmamaktır. Başarısız olduğunda yeniden ayağa kalkabilmektir. Bir kapı kapandığında bütün kapıların kapandığını düşünmemektir. İşte Kur’an’ın insanı güçlendiren tarafı burada ortaya çıkar.

Kur’an sana “Hayatında hiçbir sorun olmayacak.” demez. Sana “Sorunlarla karşılaştığında nasıl bir insan olman gerektiğini unutma.” der. Bu çok daha değerlidir. Çünkü hayatın bütün şartlarını kontrol edemeyiz. Ama o şartlar karşısındaki tavrımız üzerinde çalışabiliriz. Her şeyi değiştiremeyiz. Ama kendimizde olanı değiştirebiliriz. Her insanı ikna edemeyiz. Ama kendi sözümüzü ve davranışımızı düzeltebiliriz.

Geçmişi değiştiremeyiz. Ama geçmişten ders çıkarabiliriz. Geleceği bütünüyle bilemeyiz.
Ama bugün doğru bir adım atabiliriz. İşte insanın elindeki gerçek güç budur. Kur’an insanı sürekli bugünün sorumluluğuna çağırır. Çünkü insan bazen geçmişin pişmanlığıyla, bazen geleceğin korkusuyla bugünü yaşamayı unutur.

Oysa insanın yapabileceği şey bugün başlar. Bir yanlışından dönmek bugün başlayabilir. Bir kötülüğü terk etmek bugün başlayabilir. Bir insanı affetmek bugün başlayabilir. Bir hakkı teslim etmek bugün başlayabilir. Bir yanlışı kabul etmemek bugün başlayabilir. Kur’an’ı anlamaya çalışmak bugün başlayabilir. Kısacası insanın değişimi için her zaman yeni bir başlangıç mümkündür.

Rabb’imiz de insanın umudunu kesmemesini ister:
“Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin.”
(Zümer, 39/53)
Bu ayet, insanın geçmişte yaptığı yanlışların onu sonsuza kadar mahkûm etmediğini gösteren çok güçlü bir çağrıdır.

İnsan hata yapabilir. Düşebilir. Yanlış karar verebilir. Yolunu şaşırabilir. Ama düştüğü yerde kalmak zorunda değildir. İnsan yeniden doğrulabilir. Yeniden düşünebilir. Yeniden yönünü belirleyebilir. İşte insanın içsel gücünü fark etmesi biraz da bunu anlamasıdır. “Ben artık böyleyim.” demek yerine, “Ben değişebilirim.” diyebilmektir. “Benim yapabileceğim bir şey yok.” demek yerine, “Ben üzerime düşeni yapmalıyım.” diyebilmektir. “Her şey bitti.” demek yerine, “Bugün doğru bir adım atabilirim.” diyebilmektir.

Bu, insanın kendisine gereğinden fazla güvenmesi değil; Rabb’inin kendisine verdiği imkânları küçümsememesidir. Çünkü insanın yaratılışında gerçekten büyük bir kapasite vardır.

Düşünebilir. Öğrenebilir. Unutabilir ama hatırlayabilir. Yanlış yapabilir ama yanlıştan dönebilir. Kötülüğe yönelebilir ama iyiliği tercih edebilir. Düşebilir ama kalkabilir. Karanlıkta kalabilir ama hidayeti arayabilir. İşte bütün bunlar insanın sorumluluğunun da temelini oluşturur.

Kur’an’ın insana yaptığı çağrıyı bu açıdan okuduğumuzda, “akletmez misiniz?”, “düşünmez misiniz?”, “öğüt almaz mısınız?” gibi ifadelerin ne kadar önemli olduğunu daha iyi anlarız.

Rabb’imiz insana sürekli kendisini hatırlatıyor. Sanki insanın omzuna dokunup şöyle diyor: “Bak. Gör. Düşün. Kendini bırakma. Sana verilen aklı kullan. Önüne konan her sözü doğru kabul etme. İçinde bulunduğun hâli sorgula. Yanlışsan dön. Doğruysan sabret. Bana güven ama kendi sorumluluğunu da unutma.”

İşte Kur’an’ın insanı yeniden kendisine döndürmesi budur. İnsan başkalarının çizdiği hayatın içinde kaybolmuşsa, Kur’an onu kendi sorumluluğuyla yeniden buluşturur. İnsan kendisini değersiz görüyorsa, yaratılışını hatırlatır. İnsan kendisini her şeye gücü yeten biri sanıyorsa, kulluğunu hatırlatır. İnsan tamamen çaresiz hissediyorsa, iradesini ve sorumluluğunu hatırlatır. İnsan nefsinin peşinden sürükleniyorsa, kendisini sorgulamaya çağırır. İnsan toplumun, geleneğin veya bir grubun baskısı altında eziliyorsa, onu düşünmeye ve hakikati bizzat araştırmaya yönlendirir.İnsan geleceğin korkusuyla bugünü kaybediyorsa, sabrı ve Rabb’ine güvenmeyi öğretir. İnsan geçmişinin altında eziliyorsa, tevbe ve dönüş kapısını gösterir. Bütün bunların sonunda ortaya nasıl bir insan çıkar?

Kendi aklıyla düşünebilen. Kendi iradesiyle karar verebilen. Yaptığının sorumluluğunu üstlenebilen. Yanlışını kabul edebilen.Doğruyu gördüğünde ona yönelebilen.Sıkıntı karşısında sabredebilen. Başarı karşısında şımarmayan. Kaybettiğinde yıkılmayan. İnsanlara kulluk etmeyen. Nefsinin her isteğine teslim olmayan. Rabb’ine güvenen. İşte Kur’an’ın inşa etmek istediği insan budur.

Bu nedenle insanın içsel gücünü fark etmesi, aslında kendisini keşfetmesinden daha büyük bir meseledir. Çünkü insan yalnızca “Ben kimim?” sorusunu değil, “Bana verilen bu hayatı nasıl yaşayacağım?” sorusunu da sormaya başlar. Ve belki de asıl dönüşüm tam burada gerçekleşir.

İnsan artık hayatın başına gelenleri sadece seyretmez. Onlardan ders çıkarır. Sıkıntılarını sadece şikâyet konusu yapmaz. Onları kendisini geliştiren bir imkâna dönüştürür. Hatalarını gizlemek yerine onlarla yüzleşir. Korkularının arkasına saklanmak yerine doğru olanı yapmaya çalışır. Başkasının kendisi adına karar vermesini beklemek yerine düşünür, araştırır ve karar verir. Böylece insanın içindeki dağınıklık yavaş yavaş toparlanmaya başlar.

Zihni berraklaşır. Bakışı değişir. Öncelikleri değişir. Kendisini ve çevresini daha doğru okumaya başlar. İşte Kur’an’ın “hidayet” dediği şeyin insan hayatındaki karşılığı da budur: İnsanın karanlıkta yolunu kaybetmekten kurtulup doğru istikameti bulması.

Sonuçta şunu anlamamız gerekir: İnsanın gücü, her şeyi değiştirebilmesinde değildir. İnsanın gücü, değiştirebileceği şeyleri fark edip bunun için harekete geçebilmesindedir. Gücü yetmediği yerde sınırını bilmesindedir. Yanlış yaptığında geri dönebilmesindedir. Sıkıntı karşısında sabredebilmesindedir. Doğruyu gördüğünde bedeli olsa bile onu tercih edebilmesindedir. Ve bütün bunları yaparken Rabb’ine güvenebilmesindedir.

İşte bu yüzden Kur’an’ın insanı düşünmeye çağırması basit bir zihinsel faaliyet çağrısı değildir. Bu, insanın kendi hayatına uyanmasıdır.

Çünkü insan düşünmeye başladığında sorgular. Sorguladığında fark eder. Fark ettiğinde tercih eder. Tercih ettiğinde sorumluluk üstlenir. Sorumluluk üstlendiğinde değişmeye başlar. Değişmeye başladığında da hayatının yönü değişir. Uzun lafın kısası, insanın en büyük kaybı bazen sahip olduğu imkânları kaybetmesi değil, sahip olduğu imkânların farkında olmamasıdır.

Rabb’imiz insana akıl vermiştir. İrade vermiştir. Düşünme yeteneği vermiştir. Doğruyu arama imkânı vermiştir. Yanlışından dönme imkânı vermiştir. Kendini düzeltme imkânı vermiştir. Ve bütün bunların üzerine yolunu aydınlatacak vahyi göndermiştir.
“Şüphesiz bu Kur’an, en doğru yola iletir.”
(İsrâ, 17/9)
Öyleyse mesele yalnızca Kur’an’ı okumak değildir. Mesele, Kur’an’ın insana ne söylediğini fark etmektir. Mesele yalnızca ayetleri bilmek değildir. Mesele, o ayetlerin insanın düşüncesini, davranışını ve hayatını değiştirmesine izin vermektir. Çünkü Kur’an insanın elinden iradesini almak için değil, iradesini doğru kullanmasını öğretmek için vardır. İnsanı küçültmek için değil, sorumluluğunun farkına vardırmak için vardır. Onu başkalarına bağımlı hâle getirmek için değil, yalnızca Rabb’ine kul olmanın özgürlüğünü yaşatmak için vardır.

İnsana “Sen hiçbir şey değilsin.” demek için değil, “Sana verilen imkânların farkına var ve onları doğru kullan.” demek için vardır. Belki de insanın unuttuğu en önemli gerçek budur:

İçinde taşıdığın imkânları küçümseme.

Aklını küçümseme. İradeni küçümseme. Sorgulama yeteneğini küçümseme. Yanlıştan dönebilme gücünü küçümseme. Sabretme gücünü küçümseme. Doğruyu tercih edebilme imkânını küçümseme. Ve en önemlisi, bütün bunları sana veren Rabb’ini unutma.

Çünkü insan kendisini tanımaya başladığında Rabb’inin kendisine verdiği nimetleri de daha iyi fark eder. Kendisine verilen aklı kullanır, iradesini doğru yönde işletir ve vahyin rehberliğinde yürümeye başlar. O zaman hayatın bütün yükleri ortadan kalkmaz belki ama insanın o yükleri taşıma biçimi değişir. Sorunlar bitmeyebilir ama insan sorunların içinde kaybolmamayı öğrenir. Korkular tamamen yok olmayabilir ama insan korkularının yönettiği bir hayat yaşamamayı öğrenir. Yollar her zaman açık olmayabilir ama insan hangi yoldan yürümesi gerektiğini daha iyi fark eder.Ve insanın gerçek gücü tam da burada ortaya çıkar: Kendi sorumluluğunu bilmek, Rabb’ine güvenmek ve doğru bildiği yolda yürümeye devam etmek.

Kur’an’ın insana hatırlattığı unutulmuş gerçek belki de budur: Sen hayatın karşısında çaresiz bir seyirci değilsin. Sana akıl verildi, irade verildi, düşünme ve seçme imkânı verildi. Şimdi sıra sende: Düşün, fark et, doğruyu seç ve sorumluluğunu yerine getir.