KUL HAKKI HADİSİNİN TENKİDİ – Özet

“Müflis kimdir?” hadisi olarak bilinen rivayette, kıyamet gününde insanların birbirlerine yaptıkları haksızlıklar sebebiyle bir kişinin sevaplarının hak sahiplerine verileceği, sevapları tükendiğinde ise onların günahlarının bu kişiye yükleneceği anlatılır. Rivayetin ahlaki amacı, insanların birbirlerine haksızlık etmemeleri konusunda ciddi bir uyarıda bulunmaktır. Ancak Kur’an merkezli bakıldığında asıl sorgulanması gereken, rivayette anlatılan sevap transferi ve günah aktarımı mekanizmasının Kur’an’da bulunup bulunmadığıdır.

Kur’an, insanın sorumluluğunu kişisel bir temele oturtur. Bir insan başkasına zulmettiğinde elbette bundan sorumludur; fakat başkasının işlemiş olduğu günahın onun üzerine aktarılacağına dair bir ilke yoktur. Aksine Kur’an birçok ayette aynı temel gerçeği tekrarlar:

“Hiçbir günahkâr, başka bir günahkârın yükünü yüklenmez.”
(En‘âm, 6/164)

Bu ilke İsra, Fâtır ve Zümer surelerinde de farklı ifadelerle tekrarlanır. Dolayısıyla Kur’an’ın hesap anlayışında herkes kendi yaptıklarıyla karşılaşır. Zilzâl suresinde “Kim zerre ağırlığınca hayır yapmışsa onu görür, kim de zerre ağırlığınca şer yapmışsa onu görür” denilmesi de bu bireysel sorumluluğu açıkça ortaya koyar. İnsan yaptığı iyiliğin ve kötülüğün karşılığını görür; başkasının günahının onun hesabına aktarılması şeklinde bir sistem Kur’an’da açıklanmaz.

Kur’an aynı zamanda hesap gününde hiçbir haksızlığın yapılmayacağını bildirir. Enbiyâ suresinde Allah’ın adalet terazilerini kuracağı ve hiç kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmeyeceği belirtilir. Bu adalet anlayışında insanın başkasının günahını taşımaması kadar, kendi yaptığı haksızlığın da karşılıksız kalmaması esastır. Bir insan başkasının malını haksız yere almışsa bunun sorumlusu kendisidir; başkasının hakkını eksiltmişse bunun hesabını yine kendisi verir. Bunun için mağdurun günahlarının haksızlık yapan kişiye yüklenmesi şeklinde bir mekanizmaya ihtiyaç yoktur.

Kur’an insanların birbirlerine karşı sorumluluklarını ise son derece açık biçimde ortaya koyar. Ölçü ve tartıda eksiltmek, insanların mallarını haksız yere yemek, emanete ihanet etmek, zulmetmek ve adaletsiz davranmak yasaktır. Dolayısıyla insanlar arasındaki hak ve sorumluluklar gerçektir; ancak bunların çözümü Kur’an’da “sevapların transfer edilmesi ve günahların aktarılması” şeklinde anlatılmaz. Kur’an’ın yaklaşımı, insanı dünyada adalete ve hakka riayete yöneltmektir.

Bu noktada “kul hakkı” adıyla yaygınlaşmış her anlatımı Kur’an’ın hükmü gibi kabul etmemek gerekir. İnsanların birbirlerine karşı hakları vardır ve bu haklara riayet edilmelidir. Fakat Kur’an’da “kul hakkı” şeklinde özel bir ahiret muhasebe sistemi kurulmadığı gibi, haksızlık yapan kişinin sevaplarının mağdurlara aktarılacağı ve onların günahlarının da haksızlık yapana yükleneceği şeklinde açık bir hüküm bulunmaz.

Sonuç olarak Kur’an’ın ortaya koyduğu temel ölçü şudur: Herkes kendi yaptığından sorumludur. İnsan başkasına yaptığı haksızlıktan dolayı hesap verir; fakat başkasının günahını taşımaz. Allah’ın adaleti eksiksizdir ve hiç kimseye haksızlık edilmez. Bu nedenle söz konusu hadisteki ahlaki uyarı —başkalarına haksızlık etmeme— Kur’an’ın mesajıyla örtüşse de, hadiste anlatılan sevap transferi ve günah aktarımı mekanizması Kur’an’da karşılığını bulmaz.

Din adına söylenen her sözün ölçüsü Kur’an olmalıdır. Kur’an’ın açıkça emrettiği hakka riayet ve adalet korunmalı; fakat Kur’an’da bulunmayan bir hesap mekanizması Allah’ın hükmüymüş gibi sunulmamalıdır.

Aynı başlıktaki daha kapsamlı bilgiler için aşağıdaki web adresinde yer alan makaleyi inceleyebilirsiniz.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah’ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com