Zamanın İçinde Kısa Bir Hayat ve EbediyetZamanı Kendi Ölçümüzle Değerlendirmek

İnsan zamanı kendi yaşadığı hayat üzerinden ölçer. Bir gün yirmi dört saat, bir yıl on iki ay, bir ömür ise birkaç on yıl olarak bilinir. Bu ölçüler bizim için o kadar alışılmıştır ki zamanın başka bir şekilde düşünülebileceğini çoğu zaman aklımıza getirmeyiz. Oysa Kur’an, zaman konusunda insanın alıştığı ölçülerin mutlak olmadığını düşündüren ifadeler kullanır.
“Şüphesiz Rabb’inin katındaki bir gün, sizin saymakta olduğunuz bin yıl gibidir.”
(Hac, 22/47)
Bu ayeti, “Allah’ın bir günü tam olarak bin dünya yılıdır” şeklinde matematiksel bir dönüşüm olarak anlamak doğru olmayabilir. Ayetin asıl dikkat çektiği nokta, insanın zaman ölçüsünün mutlak bir ölçü olmadığıdır. İnsan için bin yıl çok uzun bir süre olabilir. Ancak Allah’ın katındaki bir günün bizim ölçümüzle bin yıl olarak ifade edilmesi, zaman kavramının insanın alıştığı ölçülerin ötesinde düşünülebileceğini gösterir.

Kur’an başka bir yerde şöyle buyurur:
“Melekler ve Ruh, miktarı elli bin yıl olan bir günde O’na yükselir.”
(Meâric, 70/4)
Buradaki elli bin yıl ifadesini de Allah’ın zamanı hakkında yapılmış kesin bir hesap gibi görmek yerine, ayetin kendi bağlamında değerlendirmek gerekir. Çünkü Allah’ı bizim zaman ölçülerimizin içine yerleştirmek mümkün değildir. Burada önemli olan, Kur’an’ın insanın zaman anlayışını sarsan ölçüler kullanmasıdır.

Dolayısıyla mesele, “Allah’ın bir günü kaç dünya yılıdır?” sorusuna bir hesap çıkarmak değildir. Asıl mesele, insanın kendi zaman ölçüsünü mutlak kabul etmemesidir.

İnsan İçin Uzun Olan Ömür
İnsan birkaç on yıllık hayatını yaşarken bu süreyi oldukça uzun bulabilir. Çocukluk, gençlik, orta yaş ve yaşlılık birbirinden uzun dönemler gibi görünür. İnsan geleceğe yönelik planlar yapar, yıllar sonrasını düşünür ve çoğu zaman önünde daha çok zaman olduğunu varsayar.

Fakat hayat sona erdiğinde geriye dönüp bakıldığında aynı zaman bambaşka görünebilir. Kur’an, insanların yeniden diriltildiklerinde dünyada ne kadar kaldıkları sorulduğunda verecekleri cevabı şöyle aktarır:
“Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık.”
(Mü’minûn, 23/113)
Dünyada onlarca yıl yaşamış bir insanın, geriye dönüp baktığında bunu bir günün veya günün bir kısmının çok kısa bir bölümü gibi algılaması oldukça düşündürücüdür. Bu, dünya hayatının değersiz olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, kısa olması onu daha anlamlı hâle getirir. Çünkü insanın elindeki sınırlı zaman, tercihlerini ortaya koyduğu bir imkândır.

Başka bir ayette de dünya hayatının geride kaldığında nasıl algılanacağı şöyle ifade edilir:
“Onu gördükleri gün, sanki dünyada bir akşam veya kuşluk vaktinden başka kalmamış gibi olurlar.”
(Nâziât, 79/46)
İnsan dünyadayken yılları büyük görür. Fakat hayatın tamamına geriye dönüp baktığında zamanın ne kadar hızlı geçtiğini kendisi de fark eder. Çocukluk, gençlik, çalışma hayatı ve yaşanan onca olay geride kaldığında, geçmişte uzun görünen dönemler birkaç hatıra gibi kalabilir.

Burada insanın zaman karşısındaki büyük çelişkisi ortaya çıkar: Yaşarken uzun gördüğü hayat, tamamlandığında çok kısa görünebilir.

Kısacık Bir Ömürde Sonsuzmuş Gibi Yaşamak
İnsan hayatının sınırlı olduğunu bilir. Ölümün kaçınılmaz olduğunu da bilir. Buna rağmen çoğu zaman davranışlarını sanki hiç ölmeyecekmiş gibi düzenler.

Birkaç on yıllık hayat için bitmeyen mücadelelere girilir. Mal biriktirmek, makam elde etmek, üstünlük sağlamak, şöhret kazanmak, öfkeyi sürdürmek, kırgınlıkları yıllarca taşımak ve dünyaya daha fazla sahip olmak için harcanan zamanlar düşünüldüğünde, insanın kendi ömrünün kısalığını ne kadar kolay unuttuğu görülür.

Kur’an insanın bu yönünü açıkça ortaya koyar:
“Şüphesiz insan çok zalim ve çok nankördür.”
(İbrâhîm, 14/34)
Bu ifade, insanın bütünüyle değersiz veya kötülüğe mahkûm olduğu anlamına gelmez. Kur’an insanın akıl, irade ve sorumluluk sahibi olduğunu da bildirir. Ancak insanın kendisine verilen imkânları yanlış kullanabilen, nimetleri kolayca unutabilen ve kendi çıkarını başkasının hakkının önüne koyabilen bir varlık olduğunu da gizlemez.

İnsan birkaç on yıllık ömrünün sonunda bütün maddi birikimlerin, makamların ve dünyevi üstünlüklerin geride kalacağını bilir. Buna rağmen bunları hayatının merkezine yerleştirebilir. Sanki elindeki zaman tükenmeyecek, sahip oldukları da kendisiyle birlikte devam edecekmiş gibi davranabilir.

Kur’an bu duruma başka bir açıdan da dikkat çeker:
“İnsan, kendisinin başıboş bırakılacağını mı sanır?”
(Kıyâmet, 75/36)
İnsan başıboş bırakılmış değildir. Sahip olduğu zaman da amaçsız verilmiş değildir. Fakat bunun anlamı, insanın her an ölümünü düşünerek hayatını yaşanmaz hâle getirmesi değildir. Asıl mesele, hayatın geçici olduğunu bilerek hayatı daha anlamlı yaşamaktır.

Çünkü zamanın kısa olması hayatı değersizleştirmez. Tam tersine, sınırlı olan bir imkânın değerini artırır. İnsan sahip olduğu zamanın sınırlı olduğunu gerçekten kavradığında, öfkeye, haksızlığa, kibire ve gereksiz çekişmelere ayırdığı zamanın da aslında kendi ömründen eksildiğini fark eder.

Ebedî Olan Kimdir?
Tam bu noktada “ebediyet” kavramını zaman kavramından ayırmak gerekir. Allah’ın ebedî oluşu ile yaratılmışların ebedî bir hayat sürmesi aynı anlamda değildir.

Kur’an şöyle buyurur:
“Yeryüzünde bulunanların hepsi fânidir. Ancak azamet ve ikram sahibi Rabb’inin zâtı bâki kalacaktır.”
(Rahmân, 55/26-27)
Bu ifade, Allah’ın yaratılmışlar gibi geçici olmadığını ortaya koyar. Allah varlığını başka bir varlığa borçlu değildir. O’nun varlığı yaratılmışların varlığına benzemez. Bu nedenle Allah’ın ebedîliği, kendisine sonradan verilmiş bir süreklilik değildir.

Kur’an ayrıca şöyle buyurur:
“O’nun zâtından başka her şey yok olacaktır.”
(Kasas, 28/88)
Bu ayet, Allah ile yaratılmışlar arasındaki temel farkı ortaya koyar. Yaratılmış olan hiçbir şey Allah gibi kendi kendisinin varlık sebebi değildir. Yaratılmışların varlığı Allah’a bağlıdır.

Buradan hareketle ahiret hayatındaki ebediyet meselesini de dikkatli değerlendirmek gerekir. Kur’an, cennet ve cehennem ehlinin orada sürekli kalacağını bildirir. Ancak yaratılmış bir insanın Allah gibi ezelî ve kendiliğinden var olan bir varlık hâline gelmesi söz konusu değildir. İnsan yaratılmıştır ve varlığının devamı Allah’ın dilemesine bağlıdır.

Dolayısıyla “Allah ebedîdir” ile “insan ebedî yaşayacaktır” ifadeleri aynı anlamda kullanılmamalıdır. Birincisi Allah’ın varlığının niteliğidir. İkincisi ise yaratılmış insan için Allah’ın bildirdiği bir hayatın sürekliliğini ifade eder.

Kısa Dünya Hayatı ve Büyük Sorumluluk
Dünya hayatının kısa olması, insanın sorumluluğunu azaltmaz; tam tersine, zamanın değerini daha görünür hâle getirir. İnsan dünyada çok kısa bir süre yaşar fakat bu süre içinde yaptığı tercihler hayatının yönünü belirler.

Kur’an dünya hayatının geçiciliğini anlatırken onu bütünüyle anlamsızlaştırmaz:
“Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve daha çok mal ve evlat sahibi olma isteğinden ibarettir.”
(Hadîd, 57/20)
Burada dikkat edilmesi gereken, dünya hayatının bütünüyle anlamsız olduğu değildir. Ayet, insanın dünyadaki geçici şeylere kendisinden beklenenden daha fazla anlam yükleyebilmesine dikkat çeker.

İnsan dünyada yaşayacak, çalışacak, üretecek, sevecek, ailesini koruyacak, ihtiyaçlarını karşılayacak ve hayatını sürdürecektir. Sorun bunların varlığı değildir. Sorun, geçici olanı kalıcı; araç olanı amaç hâline getirmektir.

Zaman da bu noktada insanın elindeki en büyük imkânlardan biridir. Çünkü para kaybedildiğinde yeniden kazanılabilir, mal kaybedildiğinde yeniden edinilebilir. Fakat geçen zaman geri getirilemez. İnsan ömründen eksilen bir saat, hiçbir şekilde yeniden satın alınamaz.

Bu yüzden zaman yalnızca saatlerin ilerlemesi değildir. Zaman, insanın kendisini ortaya koyduğu alandır. İnsan her geçen saatle birlikte yalnızca yaşlanmaz; aynı zamanda tercihlerini de geride bırakır.

Zamanı Bilmek Hayatı Değersizleştirmez
Dünyanın kısa olduğunu düşünmek, “nasıl olsa her şey geçici” diyerek hayatı boş vermek anlamına gelmez. Tam tersine, zamanın sınırlı olduğunu bilmek insanı daha dikkatli yaşamaya yöneltir.

Öfke için harcanan zaman geri gelmez. Kırgınlıkla tüketilen yıllar geri gelmez. Başkasının hakkını almak için harcanan ömür geri gelmez. Sırf daha fazla kazanmak için feda edilen hayatın da geri dönüşü yoktur.

Bu nedenle insanın kendisine sorması gereken soru yalnızca “Ne kadar yaşayacağım?” değildir. Daha önemli soru şudur: “Bana verilen bu zamanı ne için kullanıyorum?” Çünkü insanın elindeki zamanın miktarını belirleme gücü yoktur. Fakat o zamanın içinde ne yapacağı konusunda bir tercihi vardır.

Zaman, İnsan ve Ebediyet
Burada bütün meseleler bir araya gelir. İnsan zamanı kendi ölçüsüyle değerlendirir. Allah ise zamanın yaratıcısıdır. İnsan birkaç on yıllık ömrünü uzun bulabilir; fakat hayat sona erdiğinde geriye dönüp baktığında bunu bir günün veya günün bir kısmının çok kısa bir süresi gibi algılayabilir.

Allah ise zamanın içinde yaşlanan, zaman geçtikçe eksilen veya ömrünün sonuna yaklaşan bir varlık değildir. O bâkidir.

İnsan yaratılmıştır. Hayatı sınırlıdır. Fakat Kur’an, bu sınırlı hayatın ardından insan için ebedî bir hayat bulunduğunu bildirir. Buradaki ebediyet, Allah’ın ebedîliğiyle aynı türden bir ebediyet değildir. Allah mutlak anlamda bâkidir; insan ise yaratılmış bir varlık olarak Allah’ın dilemesiyle varlığını sürdürür.

Belki de insanın zaman karşısındaki en büyük yanılgısı burada gizlidir: Kendisine verilmiş kısa zamanı sonsuzmuş gibi yaşamak.

Dünyanın geçici olduğunu bilen insan, geçici olan şeyleri hayatının merkezine koyduğunda kendi gerçeğiyle çelişir. Çünkü insanın sahip olduğu hiçbir şey onunla birlikte sonsuza kadar kalmayacaktır. Geride kalacak olan malı, makamı, şöhreti veya öfkesi değil; bunlarla ne yaptığıdır.

Öyleyse mesele yalnızca ne kadar yaşayacağımız değildir. Mesele, bize verilen zamanın içinde nasıl bir insan olduğumuzdur.

Kur’an’ın zamanla ilgili ifadeleri bize bir takvim hesabından çok daha fazlasını düşündürür. Bize, insanın zaman karşısındaki sınırlılığını, dünyanın kısa süren hayatını ve Allah’ın ebedîliğini birlikte düşünme imkânı verir.

Sonunda insanın karşısında sade ama ağır bir gerçek kalır:
Hayat kısa, zaman geri döndürülemez ve her geçen an ömrümüzden eksilmektedir.
Belki de zamanı gerçekten anlamak, hayatın ne kadar uzun olduğunu hesaplamakla değil, elimizi uzattığımızda geri getiremeyeceğimiz şeyin aslında zaman olduğunu fark etmekle başlar.

Ve insan bunu fark ettiğinde, birkaç on yıllık hayatını sonsuzmuş gibi yaşamaktan vazgeçip, elindeki sınırlı zamanın hakkını vermeye başlar.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah’ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com